Kroniki Eidonu: Herezje (Pieśń)

Ke­th­ryn o tej porze roku pach­nia­ło mo­krym ka­mie­niem, dymem z wil­got­ne­go drew­na i tym szcze­gól­nym stra­chem, który nie ma w sobie pa­ni­ki, tylko przy­zwy­cza­je­nie; stra­chem tak oswo­jo­nym, że wcho­dzi w ja­dło­spis, w mowę, w mo­dli­twy, nawet w spo­sób, w jaki czło­wiek od­wra­ca głowę, gdy mija runy na mu­rach. Mia­sto miało mury stare ni­czym grzech i rów­nie upar­te, a na tych mu­rach – znaki, które wedle teo­frak­cji były pie­czę­cią ładu, a wedle resz­ty miesz­kań­ców po pro­stu gwoź­dzia­mi, któ­ry­mi przy­bi­to Ke­th­ryn do świa­ta, żeby nie znio­sło go w noc. Pod murem, tam gdzie ka­mień robił się niż­szy, bo nikt nie pil­no­wał go z taką gor­li­wo­ścią jak w Gór­nym Kręgu, stała karcz­ma „Pod Że­brem Muru”, wci­śnię­ta mię­dzy ma­ga­zyn soli a warsz­tat garn­ca­rza. Belki miała ciem­ne od lat, okna małe, żeby cie­pło nie ucie­ka­ło i żeby z ze­wnątrz nie było widać, kto sie­dzi w środ­ku, a nad drzwia­mi wi­siał szyld z na­ma­lo­wa­ną że­bro­wą ko­ścią – żart, który prze­stał być żar­tem w chwi­li, gdy pierw­szy raz ktoś wniósł tu ciało owi­nię­te w płót­no, bo nie było gdzie in­dziej po­ło­żyć umar­łe­go.

Ja­ro­mir Wydra, karcz­marz i zwany cza­sem z prze­ką­sem bar­dem od ta­nich strun, pa­trzył na to wszyst­ko od pięt­na­stu lat z mie­sza­ni­ną gnie­wu i re­zy­gna­cji: gnie­wem, bo Ke­th­ryn ka­za­ło żyć w cie­niu murów, i re­zy­gna­cją, bo mury przy­naj­mniej były – w prze­ci­wień­stwie do obiet­nic Krę­gów, które przy­cho­dzi­ły w for­mie de­kre­tów i zni­ka­ły, gdy trze­ba było sprzą­tać krew. Ja­ro­mir znał mia­sto od stro­ny, któ­rej ka­pła­ni nie wi­du­ją: od stro­ny garn­ków, brud­nych sto­łów, kłót­ni o dług, że­bra­nia o miskę zupy, i od stro­ny pie­śni, która co noc – zanim świat cał­kiem za­snął – prze­cho­dzi­ła przez izbę ni­czym cie­pły od­dech. Pie­śni kar­czem­nej nikt nie na­zy­wał ry­tu­ałem, bo ry­tu­ały mają w Ke­th­ryn swoje świą­ty­nie, swoje pie­czę­cie i swoje kary, ale Ja­ro­mir wie­dział, że są rze­czy, które dzia­ła­ją tylko dla­te­go, że lu­dzie udają, iż to zwy­czaj.

W środ­ku „Pod Że­brem Muru” było dusz­no od pary, dymu i ludz­kich hi­sto­rii. Przy jed­nym stole sie­dzie­li tra­ga­rze z sol­nych ma­ga­zy­nów, z rę­ka­mi po­pę­ka­ny­mi od cię­ża­ru; przy dru­gim garn­carz i jego uczniak, któ­rzy kłó­ci­li się o glinę jak o honor; przy trze­cim dwóch straż­ni­ków z bramy Pół­noc­nej, wy­raź­nie po służ­bie, bo mieli w oczach tę pustą ostroż­ność, którą czło­wiek nosi, kiedy cały dzień wy­pa­try­wał cze­goś, co nie chce zo­stać na­zwa­ne. W kącie, tam gdzie zwy­kle trzy­ma­ło się becz­ki, le­że­li dwaj przy­by­sze z ze­wnątrz – uchodź­cy albo piel­grzy­mi, dziś trud­no roz­róż­nić – przy­kry­ci płasz­cza­mi, a obok nich sie­dzia­ła córka Ja­ro­mi­ra, Nira, z miską cie­płej kaszy i łyżką; po­da­wa­ła ją z cier­pli­wo­ścią ka­płan­ki łaski.

Ja­ro­mir od­su­nął za­sło­nę nad pa­le­ni­skiem i do­rzu­cił drew­na; pło­mień buch­nął, a na bel­kach nad ogniem na mo­ment za­tań­czy­ły cie­nie, wśród nich cie­nie zna­ków wy­żło­bio­nych płyt­ko w drew­nie. To były stare runy, pry­mi­tyw­ne, brud­ne, takie, ja­kich w świą­ty­ni by nie uzna­no; nie miały wy­ra­fi­no­wa­nej geo­me­trii ani bło­go­sła­wio­nych pro­por­cji, tylko pro­stą in­ten­cję: cie­pło, cisza, po­wrót. Nikt nie rzeź­bił ich dla pięk­na. Rzeź­bił je ktoś, kto chciał prze­żyć noc.

– Dzi­siaj też bę­dziesz śpie­wał? – za­py­tał straż­nik z bramy, ten młod­szy, z wąsem jesz­cze nie­pew­nym; nie był pe­wien, czy w ta­kich cza­sach w ogóle wy­pa­da mu ro­snąć. Mówił z uda­wa­ną lek­ko­ścią, ale Ja­ro­mir sły­szał w tym py­ta­niu proś­bę: żeby wszyst­ko było choć przez chwi­lę nor­mal­ne.

– A kiedy nie śpie­wa­łem? – od­burk­nął Ja­ro­mir, wy­cie­ra­jąc dło­nie w far­tuch. – Gdy prze­sta­nę, roz­le­zie mi się tu nie tylko izba, ale i lu­dzie. A lu­dzie są droż­si niż becz­ki.

– Lu­dzie są też gło­śniej­si – mruk­nął drugi straż­nik, star­szy, z twa­rzą, która pa­mię­ta­ła już kilka zim i kilka roz­ka­zów. – I bar­dziej kło­po­tli­wi. Zwłasz­cza kiedy za­czy­na­ją mówić o tym, o czym nie po­win­ni.

Ja­ro­mir chciał od­po­wie­dzieć czymś cię­tym, bo takie roz­mo­wy zwy­kle pro­wa­dzi­ło się w Ke­th­ryn: pół żar­tem, pół ostrzem, żeby nie dać się zła­mać po­wa­dze. Ale w drzwiach sta­nął ktoś, kto po­wa­gę przy­no­sił ze sobą – i wraz z nim wlał się do izby odór ka­dzi­dła. Wy­so­ki męż­czy­zna w sza­rej opoń­czy, z wąską twa­rzą i ocza­mi spo­koj­ny­mi ni­czym zimna woda; za nim dwóch mło­dych w iden­tycz­nych kap­tu­rach. Na pier­si miał blasz­kę z wy­bi­tym zna­kiem teo­frak­cji – nie naj­więk­szej, nie tej, która bu­do­wa­ła mury, ale tej, która pil­no­wa­ła, by mury były „pra­wi­dło­wo opo­wia­da­ne”.

Ja­ro­mir znał ten znak: Trze­ci Krąg Li­te­ry, skry­bo­wie od pie­śni i mo­dlitw, lu­dzie, któ­rzy po­tra­fi­li znisz­czyć czło­wie­ka nie mie­czem, tylko sło­wem, wy­kre­śla­jąc go z listy. W karcz­mie uci­chło. Nawet gar­nek prze­stał bul­go­tać tak gło­śno, a ogień w pa­le­ni­sku jakby przy­jął ten sam rygor, co go­ście – przy­gasł na mo­ment, stłu­mio­ny cudzą obec­no­ścią.

– Ja­ro­mi­rze Wydro – po­wie­dział przy­bysz, nie py­ta­jąc, bo imio­na w Ke­th­ryn są jak ad­re­sy: jeśli ktoś je zna, zna­czy, że ma powód. – Przy­cho­dzę z po­le­ce­niem.

– U mnie po­le­ce­nia stoją w ko­lej­ce, brat­ku – od­parł Ja­ro­mir, uda­jąc swo­bo­dę. – Naj­pierw muszą od­stać swoje przy la­dzie, potem za­pła­cić. Czego się na­pi­jesz?

– Nie piję w miej­scach, gdzie śpie­wa się bez pie­czę­ci – od­ciął się męż­czy­zna. – Brat Enoz. Trze­ci Krąg Li­te­ry. Karcz­ma „Pod Że­brem Muru” zo­sta­ła wska­za­na do kon­tro­li pie­śni.

To zda­nie za­brzmia­ło jak wyrok, choć for­mal­nie było tylko zda­niem, a Ja­ro­mir po­czuł, że w izbie robi się chłod­niej, mimo że ogień w pa­le­ni­sku pło­nął mocno. Ktoś od­su­nął kubek, ktoś po­pra­wił płaszcz, ktoś wbił wzrok w pod­ło­gę, szu­ka­jąc ra­tun­ku tam, gdzie zwy­kle go nie ma. Nira unio­sła głowę – w oczach miała py­ta­nie i gniew – ale Ja­ro­mir lek­kim ru­chem dłoni kazał jej sie­dzieć. Wie­dział, że z teo­frak­cją roz­ma­wia się z ostroż­no­ścią na­leż­ną wil­ko­wi: spo­koj­nie, bez gwał­tow­nych ge­stów, bo wilk nie musi mieć racji, żeby ugryźć.

– Kon­tro­li pie­śni? – po­wtó­rzył Ja­ro­mir. – Ja tu mam kon­tro­lę kaszy i piwa. Pieśń to jest zwy­czaj. Lu­dzie śpie­wa­ją, bo tak było, odkąd pa­mię­tam.

– Wła­śnie dla­te­go – po­wie­dział Enoz, a jego głos był tak równy, że aż draż­nił. – „Tak było” to naj­częst­sze kłam­stwo. Zwy­czaj bez pie­czę­ci bywa szcze­li­ną. Szcze­li­ny rodzą he­re­zje.

Słowo „he­re­zje” za­wi­sło w po­wie­trzu cięż­kie jakby mokra płach­ta. Ja­ro­mir po­czuł, że część gości chcia­ła­by wstać i wyjść, ale nie wsta­li, bo na ze­wnątrz była noc, a noc w Ke­th­ryn miała swoje ka­pry­sy: by­wa­ła gęsta, po­zba­wio­na księ­ży­ca, i wtedy czło­wiek sły­szał pod mu­ra­mi coś, czego nie po­win­no się sły­szeć – cichą, upar­tą pust­kę; ktoś, kto stał długo w ciem­no­ści, mógł przy­siąc, że pod mia­stem ist­nie­je dru­gie mia­sto, bez gło­sów. Ja­ro­mir nie umiał tego na­zwać, ale wie­dział, że to się na­si­la.

Dwa ty­go­dnie temu są­siad przy­szedł do karcz­my i po­wie­dział, że w jego domu „coś zga­sło”; że ścia­ny stały, lecz nie pa­mię­ta­ły już, po co stoją; że żona mó­wi­ła do niego, a on nie mógł uchwy­cić sensu słów – język był jak wy­drą­żo­ny, zo­sta­ły same kości. Ka­pła­ni na­zy­wa­li to „krót­kim od­chy­le­niem” i ka­za­li palić ka­dzi­dło. Ja­ro­mir na­zwał­by to po pro­stu dłu­giem, któ­re­go nikt nie chce spła­cać.

– A jeśli to jest szcze­li­na, to może wła­śnie do­brze, że jest – po­wie­dział Ja­ro­mir ostroż­nie, czu­jąc, jak jego słowa ocie­ra­ją się o kra­wędź cze­goś nie­bez­piecz­ne­go. – Bo przez szcze­li­nę cza­sem wpada po­wie­trze. Tu lu­dzie przy­cho­dzą od­dy­chać.

Enoz spoj­rzał na niego, jak na czło­wie­ka, który wła­śnie za­pro­po­no­wał, by mury ozdo­bić bło­tem.

– Od­dy­chać można w ciszy – rzekł. – Pieśń jest formą. Forma wy­ma­ga nad­zo­ru. Nad­zór wy­ma­ga pie­czę­ci. Ke­th­ryn nie może sobie po­zwo­lić na swo­bo­dę w cza­sach, gdy ra­chu­nek świa­ta jest roz­chwia­ny.

Ja­ro­mir usły­szał w tym zda­niu coś, co brzmia­ło nie­mal jak praw­da, i to było naj­gor­sze. Bo naj­gor­sze w Ke­th­ryn nie były bru­tal­ne roz­ka­zy, tylko te, które przy­cho­dzi­ły w opa­ko­wa­niu roz­sąd­ku.

– Co chcesz zro­bić? – za­py­tał wprost.

Enoz wyjął z rę­ka­wa zwi­tek per­ga­mi­nu. Roz­wi­nął go na la­dzie ru­chem czło­wie­ka, który robi to czę­sto i wie, że pa­pier bywa ostrzej­szy niż nóż. Na górze wid­niał tytuł za­pi­sa­ny pięk­ną, równo ciętą ręką: „Pieśń Pod Że­brem Muru – wer­sja za­twier­dzo­na”. Ja­ro­mir po­czuł, jakby ktoś przy­niósł mu do domu cudzą po­ściel i kazał w niej spać, bo jest „hi­gie­nicz­na”.

– Za­twier­dza­my tekst pie­śni kar­czem­nej do użyt­ku pu­blicz­ne­go – oznaj­mił Enoz. – Odtąd śpie­wa się wer­sję sko­ry­go­wa­ną. Dwie zwrot­ki. Jeden re­fren. Bez wa­rian­tów. Bez im­pro­wi­za­cji. Bez tej… trze­ciej.

Ja­ro­mir po­czuł, jak Nira obok pa­le­ni­ska ze­sztyw­nia­ła. Trze­cia zwrot­ka była tym, co czy­ni­ło pieśń pie­śnią, a nie tylko pio­sen­ką do piwa. Trze­cia zwrot­ka była stara jak karcz­ma, a może star­sza; była szep­tem o tym, że mury nie są wiecz­ne, że świę­ci nie są czy­ści, a czło­wiek bywa je­dy­ną ko­twi­cą dla czło­wie­ka. Trze­ciej zwrot­ki nie śpie­wa­no za­wsze; śpie­wa­ło się ją wtedy, gdy noc była szcze­gól­nie cięż­ka, gdy na bra­mach wi­sia­ły nowe ciała, gdy ktoś wra­cał z murów z pu­stym spoj­rze­niem. Trze­cia zwrot­ka nie była pięk­na. Była po­trzeb­na.

– Bez trze­ciej – po­wtó­rzył Ja­ro­mir. – A co wam trze­cia prze­szka­dza? Za dużo praw­dy? Czy za mało ka­dzi­dła?

– Trze­cia zwrot­ka jest nie­au­to­ry­zo­wa­na i za­wie­ra ele­men­ty wią­żą­ce pa­mięć – po­wie­dział Enoz sucho, tonem, któ­rym mówi się o sple­śnia­łej becz­ce. – W cza­sach roz­chwia­nia pa­mięć jest ma­te­ria­łem wy­bu­cho­wym. Zbyt wiele pa­mię­ci pro­wa­dzi do bun­tów. Zbyt mało pa­mię­ci pro­wa­dzi do od­chy­leń. My wy­bie­ra­my rów­no­wa­gę.

Ja­ro­mir oparł dło­nie o ladę. Drew­no pod pal­ca­mi było cie­płe, ale on czuł chłód. Słowo „rów­no­wa­ga” brzmia­ło pięk­nie, jak więk­szość słów, któ­ry­mi sys­te­my uspra­wie­dli­wia­ją prze­moc.

– A kto wy­bie­ra koszt? – za­py­tał, zanim zdą­żył ugryźć się w język.

Enoz uniósł brwi mi­ni­mal­nie.

– Koszt jest pra­wem, nie wy­bo­rem – od­parł. – Otrzy­mu­je­cie za­twier­dzo­ny tekst. Pie­częć zo­sta­nie przy­bi­ta jutro. Dzi­siaj ostrze­gam. Jeśli dziś w nocy pad­nie trze­cia zwrot­ka, Trze­ci Krąg Li­te­ry uzna to za świa­do­mą ob­ra­zę. A świa­do­ma ob­ra­za wy­ma­ga od­po­wie­dzi.

Zwi­nął per­ga­min, zo­sta­wił go na la­dzie jak mar­twą rybę i wy­szedł. Dwaj mło­dzi po­szli za nim. Drzwi za­mknę­ły się, a do izby wró­ci­ło po­wie­trze – cięż­kie, brud­ne, takie, które nie przy­no­si ulgi. Ja­ro­mir pa­trzył na per­ga­min, na równe li­te­ry i równe prze­rwy mię­dzy wer­sa­mi, i czuł, że to nie jest tylko tekst. To była próba za­wład­nię­cia czymś, co dotąd na­le­ża­ło do wszyst­kich.

Nira po­de­szła do lady, wzię­ła per­ga­min do ręki bez po­zwo­le­nia – a to samo w sobie było już małym bun­tem – i prze­bie­gła wzro­kiem po tek­ście z mło­dzień­czą umie­jęt­no­ścią szyb­kie­go czy­ta­nia rze­czy, które star­szym wcho­dzą do głowy jak ka­mień do stud­ni.

– Oni nawet re­fren uła­dzi­li – po­wie­dzia­ła cicho, jakby mó­wi­ła o zbez­czesz­czo­nym gro­bie. – Zo­bacz, ojcze… tu nie ma zgrzy­tu. Tu nie ma nic, co by się za­cze­pia­ło o serce.

Ja­ro­mir spoj­rzał i zo­ba­czył, że fak­tycz­nie: wer­sja za­twier­dzo­na była pro­sta, czy­sta, wy­god­na. Dwie zwrot­ki i re­fren, który brzmiał jak obiet­ni­ca spo­ko­ju. A Ja­ro­mir wie­dział z do­świad­cze­nia, że spo­kój bywa na­rzę­dziem.

– Nie mo­żesz im oddać trze­ciej – po­wie­dzia­ła Nira, tym razem twar­dziej.

– Mogę – od­parł Ja­ro­mir, choć słowo ugrzę­zło mu w gar­dle. – Mogę też oddać karcz­mę, oddać becz­ki, oddać miski. Wszyst­ko można oddać, gdy czło­wiek jest zmę­czo­ny.

– A potem zo­sta­je tylko cisza – do­da­ła Nira. – A cisza w Ke­th­ryn… to nie jest od­po­czy­nek. To jest wyrok bez pod­pi­su.

Ja­ro­mir wie­dział jesz­cze coś: trze­cia zwrot­ka nie była tylko sło­wa­mi. Była klu­czem do sta­rych zna­ków w bel­kach, do run, któ­rych nie rzeź­bił żaden ka­płan. Gdy śpie­wa­no ją wła­ści­wie, gdy głosy ukła­da­ły się w od­po­wied­ni rytm, a dym w pa­le­ni­sku krę­cił się we wła­ści­wy spo­sób, te runy od­po­wia­da­ły. Nie świe­ci­ły jak świą­tyn­ne pie­czę­cie, nie da­wa­ły cudu. Da­wa­ły coś prost­sze­go: cie­pło, które utrzy­mu­je się chwi­lę dłu­żej, ciszę, która jest od­po­czyn­kiem, a nie wy­ro­kiem, i tę dziw­ną mięk­kość w po­wie­trzu, dzię­ki któ­rej czło­wiek nie sły­szy noc­nych „pu­stek” tak wy­raź­nie.

Ja­ro­mir na­uczył się tego od sta­rej Hedy, która kie­dyś po­ma­ga­ła mu w karcz­mie, zanim ode­szła do izby przy murze i za­czę­ła mówić do ścian, bo ścia­ny przy­naj­mniej słu­cha­ły. Heda po­wta­rza­ła mu: „Nie ma dar­mo­wych cudów, Jaro. Kiedy coś do­sta­jesz, to coś pła­cisz. Py­ta­nie tylko, czy pła­cisz ty, czy płacą ci, co przy­cho­dzą po miskę.”

Tego wie­czo­ru przy­szło ich wię­cej niż zwy­kle. Lu­dzie z Pół­noc­ne­go Przed­mie­ścia, gdzie po­dob­no „zga­sły” dwie ulice; ko­bie­ty z dzieć­mi, które nie pła­ka­ły, bo płacz w ta­kich cza­sach bywał luk­su­sem; trzech żoł­nie­rzy, któ­rzy nie mieli już mun­du­rów, tylko brud­ne ko­szu­le i spoj­rze­nie wy­tar­te do go­łe­go. Ja­ro­mir na­le­wał piwo, wy­da­wał chleb, do­glą­dał pa­le­ni­ska, a w środ­ku na­ra­sta­ła mu świa­do­mość, że tej nocy pieśń bę­dzie mu­sia­ła paść. Nie dla­te­go, że lu­dzie jej chcie­li. Dla­te­go, że coś na ze­wnątrz ro­bi­ło się zbyt ciche.

Późno, kiedy ktoś otwo­rzył drzwi na chwi­lę i wpu­ścił wiatr, Ja­ro­mir po­czuł w tym wie­trze brak za­pa­chu. Wiatr bez za­pa­chu jest jak opo­wieść bez sensu: wy­glą­da jak wiatr, ale nie daje pew­no­ści. Nira spoj­rza­ła wtedy na niego, a w jej oczach nie było już gnie­wu, tylko de­cy­zja – ta sama, którą Ja­ro­mir wi­dy­wał u ludzi idą­cych na mury: bez ro­man­ty­zmu, bez dumy, z pro­stym „albo to, albo noc”.

Gdy przy­szła pora pie­śni, lu­dzie sami uci­chli. Nie z roz­ka­zu, nie z po­boż­no­ści, tylko z tej zbio­ro­wej umowy, która rodzi się w miej­scach, gdzie czło­wiek chce wie­rzyć, że jest jesz­cze coś wspól­ne­go. Ja­ro­mir wy­szedł zza lady z lut­nią – starą, po­szczer­bio­ną, z gry­fem owi­nię­tym skórą, w któ­rej ktoś kie­dyś wy­żło­bił małe znaki. Nira sta­nę­ła obok, bo miała czy­sty głos i umia­ła utrzy­mać me­lo­dię, gdy Ja­ro­mir się za­ci­nał. Ktoś z tra­ga­rzy stuk­nął ku­flem w stół, na­da­jąc rytm; ktoś inny przy­tup­nął jak na po­kła­dzie stat­ku, choć je­dy­ne fale, jakie znali, to fale nocy roz­bi­ja­ją­ce się o mur.

Ja­ro­mir spoj­rzał na per­ga­min za­twier­dzo­ny, le­żą­cy na la­dzie jak równo zło­żo­ny całun, po czym od­wró­cił wzrok i za­czął śpie­wać w spo­sób znany tu od lat – pro­sto, chro­pa­wo, wspól­nie. Pierw­sze dwa wersy brzmia­ły nie­win­nie; nawet Enoz mógł­by po­ki­wać głową, bo to była pieśń o chle­bie, o ogniu i o tym, że „jakoś bę­dzie”. A potem przy­cho­dził re­fren, za­wsze ten sam, jak linia węzła: spi­na­ją­ca ludzi w jedno, choć­by tylko na czas zwrot­ki.

I wtedy – w samym środ­ku nocy, pod mu­ra­mi Ke­th­ryn – za­brzmia­ła pieśń, któ­rej słowa każdy znał, nawet jeśli uda­wał, że zna tylko dwa pierw­sze ka­wał­ki.

 

PIEŚŃ POD ŻE­BREM MURU

(szan­ta kar­czem­na, wer­sja pełna – z trze­cią zwrot­ką)

 

Zwrot­ka I

Gdy wiatr pod murem dmu­cha w kurz i sadzę,

a w gar­dle sie­dzi suchy pył od dróg,

to wlej mi w kufel, daj mi pajdę w garść,

niech ogień huczy, niech od­pły­nie trud.

 

Re­fren

Hej, pod Że­brem Muru, hej – niech pły­nie głos!

Niech nie­sie nas przez noc, gdy cięż­ki los.

Hej, pod Że­brem Muru, póki żar się tli,

jutro przyj­dzie samo – dziś niech ży­je­my my!

 

Zwrot­ka II

Straż stoi sztyw­no, mur jest jak okrę­tu burta,

a brama skrzy­pi, gdy ją pcha zły czas,

lecz tu przy ogniu każdy jest jak druh,

jeden stół, jeden chleb, w ręku kufel full.

 

Re­fren

Hej, pod Że­brem Muru, hej – niech pły­nie głos!

Niech nie­sie nas przez noc, gdy cięż­ki los.

Hej, pod Że­brem Muru, póki żar się tli,

jutro przyj­dzie samo – dziś niech ży­je­my my!

 

Zwrot­ka III (za­ka­za­na)

A jeśli po­wiesz: "za­po­mnij", by ła­twiej było iść,

to ja ci po­wiem: "nie chcę" – niech zo­sta­nie w nas.

Niech imię wróci, niech wróci twarz i wstyd,

bo bez pa­mię­ci czło­wiek jest jak mur – bez pęk­nięć.

 

Re­fren

Hej, pod Że­brem Muru, hej – niech pły­nie głos!

Niech nie­sie nas przez noc, gdy cięż­ki los.

Hej, pod Że­brem Muru, póki żar się tli,

jutro przyj­dzie samo – dziś niech ży­je­my my!

 

Ja­ro­mir po­pro­wa­dził pierw­szą zwrot­kę ostroż­nie, równo, tak, jak pro­wa­dzi się ludzi po wą­skiej kład­ce nad stud­nią – bez szarp­nięć, żeby nikt nie wy­padł. Re­fren pod­chwy­ci­li wszy­scy, nawet ci, któ­rzy przy­szli pierw­szy raz, bo re­fre­ny mają to do sie­bie, że są ła­twiej­sze niż życie. Druga zwrot­ka po­szła gład­ko, choć w gło­sach był już ten spe­cy­ficz­ny drżaj, który ozna­cza, że pieśń nie jest tylko za­ba­wą: jest wspól­ną pracą – pod­no­sze­niem belki, pcha­niem wozu, czymś, co robi się ra­mie­niem w ramię.

Rytm kufli i stóp spra­wił, że karcz­ma na mo­ment na­praw­dę za­czę­ła przy­po­mi­nać okręt przy­ci­śnię­ty do ka­mien­ne­go brze­gu muru, wal­czą­cy nie z wodą, tylko z nocą. Ogień w pa­le­ni­sku po­ru­szył się, jak na znak, a cie­nie zna­ków na bel­kach za­drża­ły mi­ni­mal­nie, jak od­dech śpią­ce­go.

Na końcu dru­giej zwrot­ki za­padł spo­kój; wszy­scy na raz wstrzy­ma­li od­dech. Ja­ro­mir po­czuł cię­żar de­cy­zji na ję­zy­ku, cię­żar nie z ro­dza­ju bo­ha­ter­skie­go, tylko tego, który przy­po­mi­na ka­mień w kie­sze­ni: wiesz, że jest, i wiesz, że jeśli go nie wy­rzu­cisz, utopi cię w końcu. Nira spoj­rza­ła na niego. W jej oczach nie było py­ta­nia. Było tylko „tak musi być” – ale nie w wer­sji Kręgu, tylko w wer­sji czło­wie­ka, który widzi, że bez tej pie­śni coś się roz­pad­nie.

Ja­ro­mir otwo­rzył usta do trze­ciej zwrot­ki i przez mo­ment po­my­ślał o Eno­zie, o pie­czę­ci, o karze. Po­my­ślał o tym, że sys­te­my nie mają po­czu­cia hu­mo­ru. Po­my­ślał też o He­dzie i jej ra­chun­kach. A potem po­my­ślał o twa­rzach w izbie – o tych, co leżą w kącie, o tych, co trzy­ma­ją dzie­ci, o tych, co wró­ci­li z murów z pust­ką w oczach – i zro­zu­miał, że jeśli teraz nie za­pła­ci, to za­pła­cą oni. Tylko nie od razu, tylko po cichu: w domu, w nocy, gdy cisza wej­dzie pod drzwi.

To była jego he­re­zja: pa­mięć ponad pie­częć. Nie pięk­na, nie bo­ha­ter­ska. Ko­niecz­na.

Więc za­śpie­wał trze­cią.

Na sło­wach „niech imię wróci” coś w karcz­mie za­drża­ło; nie świa­tło, nie dźwięk, ra­czej gę­stość po­wie­trza. Dym nagle przy­po­mniał sobie, że jest dymem z kon­kret­ne­go drew­na, z kon­kret­nej ulicy, z kon­kret­ne­go życia. Ogień prze­stał trza­skać. Stał się równy. Dym za­krę­cił się w spi­ra­li i na chwi­lę w izbie po­czu­ło się coś, czego Ja­ro­mir dawno nie czuł: za­pach chle­ba pie­czo­ne­go w domu, za­pach wło­sów żony, któ­rej już nie było, za­pach lata.

Runa nad pa­le­ni­skiem, ta pry­mi­tyw­na, brud­na, wy­żło­bio­na nożem w drew­no, od­po­wie­dzia­ła – nie świe­cąc jak świą­tyn­ne pie­czę­cie, nie ro­biąc cudu dla ga­wie­dzi, tylko dając cie­pło, które nie jest tylko tem­pe­ra­tu­rą, ale obiet­ni­cą, że jesz­cze można od­dy­chać. W po­wie­trzu roz­luź­nił się ucisk. Cisza na ze­wnątrz od­su­nę­ła się o krok, nie dla­te­go, że zo­sta­ła po­ko­na­na, tylko dla­te­go, że karcz­ma prze­sta­ła być dla niej ła­twym ką­skiem.

Ja­ro­mir po­czuł ulgę tak gwał­tow­ną, że aż za­krę­ci­ło mu się w gło­wie. I wtedy – do­kład­nie wtedy, gdy ulga przy­szła – po­czuł ra­chu­nek.

Ra­chu­nek Eido­nu nie jest jak pio­run. Ra­chu­nek nie krzy­czy „za­płać”, nie wy­świe­tla się na nie­bie, nie przy­cho­dzi w for­mie kary, którą można wska­zać pal­cem. Ra­chu­nek jest prze­su­nię­ciem w czło­wie­ku. Naj­pierw my­ślisz, że to nic. Potem ro­zu­miesz, że to wszyst­ko.

Ja­ro­mir śpie­wał dalej, ale nagle usły­szał w gło­sach ludzi nie tylko me­lo­dię, lecz też szcze­gó­ły: drże­nie w gar­dle mło­de­go straż­ni­ka, który wła­śnie przy­po­mniał sobie pierw­szy raz, kiedy kogoś ude­rzył pałką „dla po­rząd­ku”; chryp­kę w gło­sie tra­ga­rza, który pa­mię­tał smak krwi w ustach, gdy spadł z muru; cichy ton ko­bie­ty, która przy­po­mnia­ła sobie, że kie­dyś zo­sta­wi­ła sio­strę na ulicy, bo bała się za­ra­zy. Te rze­czy wra­ca­ły nie jako ob­ra­zy, tylko jako ostre, na­tych­mia­sto­we fakty. Ktoś wy­pchnął je spod dy­wa­nu na śro­dek izby i kazał pa­trzeć.

Lu­dzie prze­sta­li śpie­wać „pie­śni”. Za­czę­li śpie­wać wła­sne wspo­mnie­nia, choć nie wy­po­wia­da­li ich sło­wa­mi.

I Ja­ro­mir zro­zu­miał: trze­cia zwrot­ka nie za­bie­ra pa­mię­ci. Trze­cia zwrot­ka za­bie­ra za­po­mi­na­nie. Za­bie­ra tę łaskę, która po­zwa­la czło­wie­ko­wi prze­żyć na­stęp­ny dzień, nie dźwi­ga­jąc ca­łe­go wczo­raj na ple­cach jak worek ka­mie­ni. Pieśń ocali noc, ale za­pła­ci za to tym, że rana bę­dzie świe­ża za­wsze.

Pieśń skoń­czy­ła się nagle, prze­cię­ta nożem. Nikt nie kla­skał. Nikt się nie śmiał. Nikt nie po­wie­dział „pięk­nie”. Przez długą chwi­lę w izbie było sły­chać tylko od­de­chy – i te od­de­chy brzmia­ły ni­czym przy­zna­nie się do winy. Potem ktoś z tyłu, stary żoł­nierz o twa­rzy za­ro­śnię­tej i oczach wy­pło­wia­łych, po­wie­dział gło­śno:

– Ja pa­mię­tam. Wszyst­ko pa­mię­tam.

To zda­nie nie było la­men­tem. Było stwier­dze­niem faktu. A fakty w Ke­th­ryn by­wa­ją bar­dziej prze­ra­ża­ją­ce niż prze­kleń­stwa.

Nira po­de­szła do stołu, gdzie sie­dzia­ła ko­bie­ta z dziec­kiem. Ko­bie­ta pa­trzy­ła w pust­kę. Dziec­ko nie pła­ka­ło. Miało sze­ro­ko otwar­te oczy, jakby płacz też był formą za­po­mi­na­nia, któ­rej jesz­cze nie umia­ło użyć.

– Do­brze jest – wy­szep­ta­ła ko­bie­ta, jakby pró­bo­wa­ła sama sie­bie uspo­ko­ić. – Do­brze, bo wresz­cie pa­mię­tam jego twarz. Męża. Już się roz­my­wa­ła. Już my­śla­łam, że to ze mną coś nie tak. A teraz… teraz ją mam. Jakby stał tu przede mną.

– I co z tym zro­bisz? – za­py­ta­ła Nira, nie ostro, tylko z tą ła­god­no­ścią, którą ma ktoś, kto jesz­cze wie­rzy, że py­ta­nia mają sens.

Ko­bie­ta spoj­rza­ła na nią i w jej oczach była roz­pacz tak czy­sta, że aż spo­koj­na.

– Nie wiem – po­wie­dzia­ła. – Bo gdy za­mknę oczy, on stoi. Gdy otwo­rzę, też. Ja już nie umiem odło­żyć.

Ja­ro­mir stał przy pa­le­ni­sku i pa­trzył na dło­nie, spraw­dza­jąc od­ru­cho­wo, czy ma na nich krew. Nie miał. Ra­chu­nek rzad­ko zo­sta­wia krew. Zo­sta­wia brak łaski.

Po chwi­li w izbie za­czę­ły się roz­mo­wy, ale nie były to roz­mo­wy jak za­wsze. Lu­dzie mó­wi­li długo, gęsto; coś w nich pękło i mu­sia­ło się wylać. Tra­garz nagle opo­wie­dział, jak ukradł kie­dyś worek soli i wsty­dził się tego całe lata, choć nikt go nie zła­pał. Straż­nik po­wie­dział, że raz nie otwo­rzył bramy, choć wie­dział, że za bramą jest czło­wiek, i że ten czło­wiek umarł w desz­czu. Ktoś przy­znał się do zdra­dy, ktoś do tchó­rzo­stwa, ktoś do tego, że w głębi duszy cie­szył się, kiedy są­sia­do­wi spło­nął dom, bo wtedy nie był naj­bied­niej­szy.

To były rze­czy, które zwy­kle chowa się w środ­ku i po­zwa­la im gnić po cichu. Teraz nie dało się ich scho­wać. A kiedy nie da się scho­wać brudu, czło­wiek ma dwa wyj­ścia: myć albo roz­sma­ro­wać.

Pierw­sza bójka wy­bu­chła przed świ­tem. Nie o pie­nią­dze. O stare zda­nie sprzed lat, które nagle wró­ci­ło z całą tem­pe­ra­tu­rą tam­te­go dnia. Dwóch męż­czyzn rzu­ci­ło się na sie­bie, bo jeden przy­po­mniał sobie, że drugi kie­dyś po­wie­dział o nim „tchórz”, i to słowo stało się świe­że, jakby do­pie­ro co padło. Ja­ro­mir roz­dzie­lił ich, obe­rwał w szczę­kę, po­czuł smak krwi, i ten smak też był zbyt ostry, zbyt pełny, jakby świat do­pra­wił mu język na złość. Nira krzy­cza­ła, żeby prze­sta­li, ale jej krzyk nie był już tylko emo­cją; był praw­dą, a praw­da w tłu­mie rani.

Ktoś prze­wró­cił stół, ktoś roz­lał piwo, ktoś upadł na ko­la­na i za­czął szep­tać imię matki, któ­rej nie pa­mię­tał od de­ka­dy, a teraz pa­mię­tał zbyt do­brze. Ja­ro­mi­ro­wi prze­mknę­ła przez głowę myśl, że to jest wła­śnie powód, dla któ­re­go Kręgi boją się pa­mię­ci: pa­mięć czyni czło­wie­ka nie­wy­god­nym, bo czło­wiek, który pa­mię­ta, nie daje się łatwo pro­wa­dzić.

Rano karcz­ma stała. Runa w belce wciąż da­wa­ła cie­pło. Po­wie­trze w izbie było mięk­kie; miej­sce wzię­ło na sie­bie nocny napór pust­ki i od­su­nę­ło go od ludzi. Na ze­wnątrz wiatr znów miał za­pach, co było ni­czym ulga po kosz­ma­rze.

Ke­th­ryn bu­dzi­ło się do dnia, w któ­rym mury wciąż stały i teo­frak­cje wciąż miały swoje pie­czę­cie. Tyle że lu­dzie, któ­rzy wy­szli z „Pod Że­brem Muru”, wy­cho­dzi­li ina­czej. Szli po­wo­li; każdy krok był roz­wa­ża­ny w świe­tle tego, co pa­mię­ta­li. Jedni pła­ka­li, inni za­ci­ska­li usta, jesz­cze inni pa­trzy­li na mia­sto z gnie­wem, jakby do­pie­ro teraz zo­ba­czy­li, w czym żyją. Ja­ro­mir pa­trzył za nimi i czuł, że karcz­ma ura­to­wa­ła noc, ale ode­bra­ła coś, co jest po­trzeb­ne do życia w dłu­gim cza­sie: za­po­mi­na­nie jako li­tość.

Tego sa­me­go dnia, póź­nym po­po­łu­dniem, przy­szła do karcz­my Heda. Nie po­win­na była przyjść, bo dawno już pra­wie nie wy­cho­dzi­ła, a jeśli wy­cho­dzi­ła, to tylko po wodę i ka­dzi­dło, jakby ka­dzi­dło miało łatać pęk­nię­cia w gło­wie. We­szła po­wo­li, o lasce, z wło­sa­mi bia­ły­mi jakby po­piół, i sta­nę­ła przy pa­le­ni­sku tak, jak u sie­bie – choć wró­ci­ła do domu, któ­re­go już nie było.

– Za­śpie­wa­łeś trze­cią – stwier­dzi­ła, nie py­ta­jąc.

Ja­ro­mir ski­nął głową.

– Mu­sia­łem.

Heda prych­nę­ła.

– „Mu­sia­łem” to słowo Krę­gów – po­wie­dzia­ła. – Ty mia­łeś „chcia­łem”. Mia­łeś „wy­bie­ram”. Nie od­bie­raj sobie od­po­wie­dzial­no­ści, bo od­po­wie­dzial­ność jest je­dy­ną rze­czą, któ­rej nie da się zło­żyć w ar­chi­wum.

Ja­ro­mir po­czuł, że to ude­rza go moc­niej niż pięść w bójce.

– Do­brze – po­wie­dział cicho. – Wy­bra­łem.

Heda spoj­rza­ła na niego z czymś, co mogło być dumą, ale nie było. Było ra­czej zmę­czo­nym uzna­niem.

– Wybór ma ra­chu­nek – mruk­nę­ła. – Co za­bra­ło?

Ja­ro­mir otwo­rzył usta i przez mo­ment nie mógł po­wie­dzieć. Bo po­wie­dze­nie na głos „za­bra­ło za­po­mi­na­nie” brzmia­ło ni­czym bluź­nier­stwo wobec ludzi, któ­rzy całe życie uczą się za­po­mi­nać w od­po­wied­nich mo­men­tach, żeby prze­trwać.

– Za­bie­ra ulgę – wy­szep­tał w końcu. – Za­bra­ło tę łaskę, że rano czło­wiek może wstać i być tylko zmę­czo­ny, a nie zgnie­cio­ny wszyst­kim, co pa­mię­ta.

Heda ski­nę­ła. Dla niej było to oczy­wi­ste.

– To dzia­ła – po­wie­dzia­ła. – I dla­te­go jest nie­bez­piecz­ne.

W po­łu­dnie wró­cił Enoz. Tym razem nie sam. Za nim szli dwaj skry­bo­wie z de­ska­mi i atra­men­tem, a obok nich straż miej­ska, nie­zbyt licz­na, ale wy­star­cza­ją­co wi­docz­na, by nikt nie miał złu­dzeń. Enoz sta­nął w drzwiach, ro­zej­rzał się po izbie, po twa­rzach ludzi, któ­rzy jesz­cze zo­sta­li – bo wielu zo­sta­ło, jakby bali się wyjść na ulice z wła­sny­mi wspo­mnie­nia­mi – i wcią­gnął po­wie­trze. Na chwi­lę w jego spoj­rze­niu po­ja­wi­ło się coś, co Ja­ro­mir mógł­by na­zwać za­sko­cze­niem. Może nawet nie­po­ko­jem. Może Enoz też po­czuł, że w karcz­mie jest za dużo praw­dy.

– Śpie­wa­li­ście – stwier­dził.

– Śpie­wa­li­śmy – od­parł Ja­ro­mir. Nie pró­bo­wał uda­wać. Po nocy trze­ciej zwrot­ki uda­wa­nie wy­da­wa­ło się czymś obrzy­dli­wie ła­twym.

Enoz pod­szedł do belki nad pa­le­ni­skiem, przyj­rzał się zna­kom w drew­nie, po czym do­tknął ich pal­cem, spraw­dza­jąc, czy to nie jest tylko rysa.

– To są runy nie­au­to­ry­zo­wa­ne – po­wie­dział chłod­no. – Zgod­nie z de­kre­tem Trze­cie­go Kręgu Li­te­ry po­win­ny zo­stać wy­ga­szo­ne.

– A zgod­nie z ży­ciem po­win­ny zo­stać, bo ina­czej noc wej­dzie lu­dziom do gar­deł – od­parł Ja­ro­mir. – Jeśli chcesz je wy­ga­sić, to wy­ga­szaj. Tylko miej od­wa­gę po­wie­dzieć tym lu­dziom, że wy­ga­si­łeś im cie­pło dla pie­czę­ci.

Enoz spoj­rzał na niego długo. Ja­ro­mir miał wra­że­nie, że skry­ba waży słowa – nie dla­te­go, że chce być spra­wie­dli­wy, tylko dla­te­go, że boi się kosz­tu słów. W Ke­th­ryn nawet ka­pła­ni cza­sem boją się ra­chun­ku, choć udają, że pa­nu­ją nad świa­tem.

– Nie ro­zu­miesz – po­wie­dział wresz­cie Enoz wol­niej niż wcze­śniej. – Trze­cia zwrot­ka jest za­ka­za­na nie dla­te­go, że mówi praw­dę o świę­tych. Jest za­ka­za­na, bo wiąże pa­mięć. A pa­mięć, gdy jest zbyt żywa, roz­sa­dza po­rzą­dek. Jeśli w mie­ście każdy za­cznie pa­mię­tać wszyst­ko, nikt nie bę­dzie umiał wy­ko­ny­wać roz­ka­zów. Nikt nie bę­dzie umiał iść dalej. To do­pro­wa­dzi do ruiny.

Ja­ro­mir ro­ze­śmiał się krót­ko, bez ra­do­ści.

– Ruina? My tu ży­je­my na ru­inie od lat. Tylko ją przy­kry­wa­cie pie­czę­cia­mi, żeby wy­glą­da­ła jak po­rzą­dek. A teraz bo­icie się, że lu­dzie zo­ba­czą pęk­nię­cia, bo pa­mię­ta­ją, gdzie są.

Enoz za­ci­snął usta. Skry­bo­wie z tyłu już ma­cza­li pióra w atra­men­cie, go­to­wi pisać wy­ka­zy i wy­kre­śle­nia. Straż miej­ska stała nie­ru­cho­mo.

– Zo­sta­wiam pie­częć – po­wie­dział Enoz w końcu, wyj­mu­jąc z rę­ka­wa mały me­ta­lo­wy znak. – Nie dla­te­go, że za­twier­dzam waszą he­re­zję. Dla­te­go, że jeśli teraz was uka­rzę, wy­le­je się to poza karcz­mę, a my nie je­ste­śmy go­to­wi na falę pa­mię­ci. Pie­częć jest środ­kiem bez­pie­czeń­stwa. Za­bez­pie­cze­niem. Do­pó­ki nie zde­cy­du­je­my, co z wami zro­bić.

Ja­ro­mir pa­trzył na pie­częć i ro­zu­miał iro­nię: sys­tem dał mu „ochro­nę” nie z łaski, tylko z obawy przed kon­se­kwen­cją. Pie­częć zo­sta­ła przy­bi­ta do belki obok runy, z wy­raź­ną in­ten­cją przy­kry­cia jej zna­cze­nia. Runa jed­nak nie zga­sła. Nie dla­te­go, że była sil­niej­sza. Dla­te­go, że koszt już zo­stał za­pła­co­ny, a ra­chun­ki – gdy są spła­co­ne – nie co­fa­ją się dla wy­go­dy urzęd­ni­ków.

Enoz od­szedł, zo­sta­wia­jąc karcz­mę z pie­czę­cią i z pro­ble­mem. Lu­dzie znów przy­szli wie­czo­rem, choć wielu przy­szło nie po piwo, tylko po to, żeby usiąść i pa­trzeć w ogień, bo ogień wy­da­wał się je­dy­ną rze­czą, która jesz­cze jest pro­sta. Ja­ro­mir wziął lut­nię do ręki i pró­bo­wał za­grać wer­sję za­twier­dzo­ną: dwie zwrot­ki, re­fren, spo­koj­ne „jutro przyj­dzie samo”. Stru­ny za­brzmia­ły, ale głos mu ugrzązł. Nie w gar­dle fi­zycz­nie – w sen­sie. Pieśń, raz wy­po­wie­dzia­na w trze­ciej zwrot­ce, nie da­wa­ła się już cof­nąć do dwóch grzecz­nych wer­sów. Karcz­ma pa­mię­ta­ła, co za­śpie­wa­no, i nie chcia­ła uda­wać, że było ina­czej.

Tej nocy Ja­ro­mir nie za­snął. Leżał w izbie nad karcz­mą, sły­sząc z dołu stłu­mio­ne od­gło­sy roz­mów, a w gło­wie miał obraz twa­rzy żony Marii, tak ostry, jak dotyk palca. Pró­bo­wał od­su­nąć wspo­mnie­nie, ni­czym od­su­wa się za­sło­nę, ale za­sło­na nie dzia­ła­ła. Wstał, napił się wody. Nic. Usiadł na łóżku i po­czuł, że jest zmę­czo­ny, a jed­no­cze­śnie świe­ży. To był koszt, który nie daje od­po­czyn­ku.

I wtedy zro­zu­miał de­fi­ni­cję he­re­zji w Ke­th­ryn: to nie jest sprze­ciw wobec bogów. To jest sprze­ciw wobec spo­so­bu, w jaki wła­dza za­rzą­dza pa­mię­cią. Kręgi chcia­ły, by czło­wiek pa­mię­tał tyle, ile trze­ba do po­słu­szeń­stwa, i za­po­mi­nał tyle, ile trze­ba do spo­ko­ju. Pieśń ode­bra­ła spo­kój. Zo­sta­wi­ła pa­mięć.

Na­za­jutrz rano Heda sie­dzia­ła już przy pa­le­ni­sku, jakby noc nie była dla niej róż­ni­cą.

– Będą przy­cho­dzić – po­wie­dzia­ła, nie pa­trząc na niego. – Będą chcie­li, żebyś śpie­wał, żebyś ich ra­to­wał przed pust­ką. A potem będą cię nie­na­wi­dzić, bo pa­mięć boli.

Ja­ro­mir wziął w dło­nie ka­wa­łek drew­na i po­czuł pod pal­ca­mi runę. Pod pie­czę­cią Kręgu drew­no było cie­plej­sze; dwa po­rząd­ki – nie­au­to­ry­zo­wa­ny i au­to­ry­zo­wa­ny – stały obok sie­bie w jed­nym miej­scu, uda­jąc, że nie widzą wła­snej sprzecz­no­ści.

– To było warte? – za­py­tał, nie dla­te­go, że szu­kał po­cie­sze­nia, tylko dla­te­go, że czło­wiek cza­sem musi na­zwać wła­sny wybór, żeby nie zwa­rio­wać.

Heda uśmiech­nę­ła się krzy­wo.

– Nie wiem – od­par­ła. – Ja tylko wiem, że to dzia­ła. A rze­czy, które dzia­ła­ją, za­wsze znaj­dą sobie wła­ści­cie­la.

Ja­ro­mir pa­trzył na belkę i na pie­częć, na runę i na metal, i po­czuł, że stoi mię­dzy dwoma po­rząd­ka­mi: jed­nym, który chce ciszy i pie­czę­ci, i dru­gim, który chce praw­dy, nawet jeśli praw­da za­bi­ja sen. I wtedy, w tej ci­chej go­dzi­nie przed wie­czo­rem, zro­zu­miał koń­co­wy pa­ra­doks ra­chun­ku Eido­nu: karcz­ma oca­li­ła noc przed pust­ką, ale ode­bra­ła lu­dziom mięk­kie za­po­mi­na­nie, które było je­dy­nym amor­ty­za­to­rem w tym świe­cie. Oca­lił świat na kilka go­dzin, psu­jąc życie na lata. To nie był mo­ral­ny wyrok. To był bi­lans.

Jeśli kie­dyś przyj­dziesz pod mur Ke­th­ryn i zo­ba­czysz szyld z że­bro­wą ko­ścią, nie wchodź tam po za­po­mnie­nie. Za­po­mnie­nie jest darem, któ­re­go Eidon cza­sem nie za­bie­ra, tylko za­bra­nia. Wcho­dząc, weź ze sobą coś prost­sze­go niż od­wa­ga: go­to­wość na to, że to, co w tobie ukry­te, prze­sta­nie być ukry­te. Bo karcz­ma stoi do dziś, cie­pła i pełna ludzi, a jej pieśń nadal krąży w bel­kach jak dym, któ­re­go nie da się wy­wie­trzyć, i szep­cze wszyst­kim to samo, bez mo­ra­li­zo­wa­nia, bez groź­by, bez kary – jak fakt, któ­re­go nie da się do­mknąć pie­czę­cią:

To dzia­ła. Ale coś jest nie tak.