Kroniki Eidonu: Herezje (Chronarium)

Na Ithry czas nie pły­nął lekko. Nie spa­dał po czło­wie­ku, nie spły­wał po da­chach, nie roz­le­wał się po uli­cach. Czas tu od­kła­dał się war­stwą, cien­ką i upar­tą, w szro­nie na ba­lu­stra­dach, w lo­dzie na brze­gu rzeki, w bia­łym na­lo­cie na me­cha­ni­zmach, które na in­nych świa­tach pra­co­wa­ły­by w oleju i cie­ple. Tutaj pra­co­wa­ły w zim­nie, na su­chych trzpie­niach, na zę­bat­kach ob­le­pio­nych mro­zem, z ciszą prze­ry­wa­ną je­dy­nie krót­kim, me­ta­licz­nym brzę­kiem sprę­ży­ny i cięż­kim od­de­chem pary.

Mia­sto – bez nazwy, bo nazwy mają skłon­ność do przy­cią­ga­nia hi­sto­rii, a hi­sto­rie do pę­ka­nia – stało na ta­ra­sach skal­nych, wci­śnię­te mię­dzy czar­ne urwi­ska a roz­le­głą, skrzą­cą się rów­ni­nę lodu. Noc nie była tu wy­da­rze­niem, tylko sta­nem; dzień nie był obiet­ni­cą, tylko ja­śniej­szą wer­sją tego sa­me­go chło­du. Nad wszyst­kim wi­sia­ła nie­ustan­na po­świa­ta po­lar­na, ma­to­wa, po­zba­wio­na ra­do­ści, ale wier­na, i to wy­star­cza­ło, żeby czło­wiek wie­dział, gdzie jest kra­wędź dachu, a gdzie kra­wędź świa­ta.

W samym środ­ku mia­sta stało Chro­na­rium: bu­dow­la z ciem­ne­go ka­mie­nia i szkła, z ko­pu­łą tak przej­rzy­stą, że widać było pod nią krą­żą­ce po­wo­li wa­ha­dło – ogrom­ny, lo­do­wy cię­żar za­wie­szo­ny na ra­mie­niu z me­ta­lu o bar­wie sta­re­go oło­wiu. Wa­ha­dło było ser­cem rytmu. Kiedy prze­cho­dzi­ło przez punkt środ­ko­wy, w ścia­nach Chro­na­rium sły­chać było ni­skie, głu­che dud­nie­nie, a na we­wnętrz­nych pły­tach za­czy­nał osia­dać nowy szron, cien­ka linia „jutra”, które do­pie­ro miało się wy­da­rzyć.

Tak mie­rzo­no czas na Ithry: nie ze­ga­rem na ręku, tylko na­ra­sta­niem na­lo­tu, war­stwy po war­stwie, aż ro­bi­ło się tego zbyt dużo i trze­ba było ze­skro­bać, ze­brać do na­czyń, opi­sać, za­pie­czę­to­wać. Mó­wio­no, że w tym szro­nie sie­dzą nie tylko se­kun­dy, ale też pa­mięć dnia, jego drob­ne de­cy­zje i przy­pad­ko­we spo­tka­nia, a kto umie, ten po­tra­fi je z szro­nu wy­czy­tać lub wdy­chać w nocy, żeby przy­po­mnieć sobie, co mu ucie­kło. Nikt roz­sąd­ny nie robił tego czę­sto. Pa­mięć w czy­stej po­sta­ci bywa cięż­sza niż ból.

Eiran miał ręce czło­wie­ka, który całe życie trzy­mał na­rzę­dzia w zim­nie. Skóra na pal­cach była gruba, po­pę­ka­na, z drob­ny­mi bli­zna­mi po ostrych kra­wę­dziach lodu. W Chro­na­rium był nie tyle ka­pła­nem, co tech­ni­kiem rytmu, opie­ku­nem me­cha­ni­zmu, który nie wy­ba­czał. Co świt prze­cho­dził przez jasny ko­ry­tarz, od­da­wał płaszcz, wkła­dał rę­ka­wi­ce z cien­kiej skóry, potem zdej­mo­wał je od razu, bo w rę­ka­wi­cach nie czuł zębów kół, a koła trze­ba czuć.

Scho­dził do hali wa­ha­dła, gdzie po­wie­trze było za­wsze o dwa stop­nie chłod­niej­sze niż na ulicy, i kładł dłoń na me­ta­lo­wej ko­lum­nie, spraw­dza­jąc drże­nie. Jeśli drże­nie było równe, mia­sto miało spo­koj­ny dzień. Jeśli było nie­spo­koj­ne, ktoś tego dnia miał pecha. Ty­dzień wcze­śniej drże­nie było nie­spo­koj­ne trzy razy z rzędu, a to na Ithry ozna­cza­ło nie tyle „złe prze­czu­cie”, co re­al­ną zmia­nę wa­run­ków.

Naj­pierw pękła plat­for­ma trans­por­to­wa nad jedną z niż­szych ga­le­rii i dwóch ludzi po­le­cia­ło w dół, w mlecz­ną pust­kę, zanim kto­kol­wiek zdą­żył krzyk­nąć. Na­stęp­ne­go dnia winda do ko­pal­ni lo­do­we­go szkła za­trzy­ma­ła się mię­dzy po­zio­ma­mi, a lu­dzie w środ­ku przez go­dzi­nę sły­sze­li coś w ścia­nach, coś, co brzmia­ło jak skrzy­pie­nie, a nie było skrzy­pie­niem. Trze­cie­go dnia za­mar­z­ły śluzy przy ma­ga­zy­nie opału, choć nie po­win­ny, bo były ogrze­wa­ne, i pół mia­sta stało w ko­lej­ce z pu­sty­mi po­jem­ni­ka­mi, pa­trząc na sie­bie z ro­sną­cą wro­go­ścią. Rada Dys­try­bu­cji na­zwa­ła to „zbie­giem oko­licz­no­ści”. Rada Sta­bi­li­za­cji na­zwa­ła to „na­ra­sta­ją­cą nie­sta­bil­no­ścią rytmu”. Lu­dzie na­zwa­li to pro­ściej: „zły ty­dzień”. W Chro­na­rium złe ty­go­dnie były przed­sion­kiem pro­ble­mu więk­sze­go, bo jeśli me­cha­nizm się roz­stra­ja, to nie robi tego dla ka­pry­su; robi to, bo świat za­czy­na li­czyć ina­czej.

– Rytm jest opóź­nio­ny – po­wie­dział czło­wiek z Rady Sta­bi­li­za­cji, gdy Eiran sta­nął przed nimi, jesz­cze z chło­dem Chro­na­rium na twa­rzy. Mó­wi­li w sali o su­chym po­wie­trzu, przy stole tak gład­kim, że nie trzy­mał nawet okru­chów. Wszy­scy mieli ręce czy­ste, pa­znok­cie równe, płasz­cze jasne, bo czy­stość była tu ar­gu­men­tem. – Opóź­nio­ny o trzy ude­rze­nia w ostat­nich sied­miu dniach. To nie jest mar­gi­nes. To jest od­chy­le­nie. W mie­ście na­ra­sta pa­ni­ka. Mu­si­my uspo­ko­ić. Mu­si­my usta­bi­li­zo­wać. Mu­si­my mieć jutro prze­wi­dy­wal­ne.

Eiran oparł dło­nie na stole, po­czuł pod pal­ca­mi chłód gład­kie­go ma­te­ria­łu i po­my­ślał, że stół nie pa­mię­ta ni­cze­go, co na nim po­ło­żo­no.

– Rytm nie jest ze­ga­rem do prze­sta­wia­nia co go­dzi­nę – od­parł. – Wa­ha­dło ma swój cię­żar. Jeśli za­cznie­cie wy­mu­szać, bę­dzie­cie pła­cić.

– My już pła­ci­my – wtrą­cił ktoś z Rady Dys­try­bu­cji, męż­czy­zna o wą­skich ustach, któ­rych nigdy nie wi­dzia­no w uśmie­chu.

– Pła­ci­my stra­ta­mi. Pła­ci­my wy­pad­ka­mi. Pła­ci­my krzy­kiem w ko­lej­kach. Le­piej za­pła­cić raz, niż pła­cić co­dzien­nie.

Słowo „raz” za­brzmia­ło w tej sali atrak­cyj­nie, bo lu­dzie ko­cha­ją kosz­ty jed­no­ra­zo­we. Eiran uniósł wzrok, spoj­rzał po twa­rzach.

– Na Ithry nic nie jest raz – po­wie­dział cicho. – Tu wszyst­ko zo­sta­je w lo­dzie.

Czło­wiek z Rady Sta­bi­li­za­cji na­chy­lił się.

– W Chro­na­rium trzy­ma­cie na­rzę­dzia do dzia­łań nad­zwy­czaj­nych. Sły­sza­łem o nich. Wi­dzia­łem listy. Jest Pro­to­kół Za­trzy­ma­nia. Niech pan nie udaje, że go nie ma.

Eiran po­czuł ścisk w żo­łąd­ku. Pro­to­kół ist­niał. Był za­pi­sa­ny na cien­kich płyt­kach lo­do­we­go szkła i scho­wa­ny głę­bo­ko, bo nie słu­żył do co­dzien­no­ści. Słu­żył do chwil, gdy rytm świa­ta za­czy­nał roz­su­wać się od środ­ka. Pro­to­kół Za­trzy­ma­nia na­zy­wa­no w skró­cie Za­mro­że­niem Jutra, choć ofi­cjal­nie nie wolno było uży­wać tego okre­śle­nia. Zbyt bez­po­śred­nie. Zbyt ludz­kie. Zbyt łatwo wy­wo­ły­wa­ło w wy­obraź­ni obraz dnia, który nie przy­cho­dzi.

– Pro­to­kół jest… – za­czął Eiran.

– Ko­niecz­ny – do­koń­czył za niego Sta­bi­li­za­tor. – Rada daje panu zgodę. Daje panu też od­po­wie­dzial­ność. Pro­szę przy­go­to­wać dzia­ła­nie. Naj­póź­niej dzi­siej­szej nocy. Jutro ma być spo­koj­ne.

Eiran wró­cił do Chro­na­rium z cię­ża­rem, który nie był me­ta­lem ani lodem. Wszedł do hali wa­ha­dła, sta­nął pod ko­pu­łą i pa­trzył, jak ogrom­ny cię­żar po­ru­sza się po­wo­li, z upo­rem wła­ści­wym rze­czom, któ­rych nie da się prze­ku­pić. Na we­wnętrz­nych pły­tach osa­dzał się szron, cien­kie pasma ukła­da­ją­ce się w wzory. Eiran znał te wzory od lat. Wie­dział, kiedy szron ukła­da się rów­no­le­gle – wtedy dzień bywa równy, spo­koj­ny. Wie­dział, kiedy szron two­rzy zyg­za­ki – wtedy dzień przy­no­si kon­flik­ty, które da się jesz­cze roz­ła­do­wać, jeśli czło­wiek ma cier­pli­wość.

Tego dnia wi­dział coś in­ne­go: szron two­rzył wy­raź­ne prze­rwy, drob­ne szcze­li­ny w linii, po­wta­rza­ją­ce się co kilka ude­rzeń wa­ha­dła. Szcze­li­ny wy­glą­da­ły na brak, ale nie były bra­kiem. Były za­po­wie­dzią prze­rwa­nia. Eiran do­tknął płyty pal­cem, a zimno we­szło w skórę na­tych­miast, ostro. Przez mo­ment po­czuł w myśli obraz: ga­le­ria, która pęka, lu­dzie, któ­rzy lecą, ale zanim lecą, ich twa­rze robią się puste, bo nie zdążą się prze­stra­szyć.

Eiran cof­nął dłoń. W Chro­na­rium nie in­ter­pre­to­wa­no szro­nu emo­cja­mi. Eiran jed­nak nie był już tylko tech­ni­kiem. Po złym ty­go­dniu, po krzy­kach w ko­lej­kach i po wi­do­ku ko­bie­ty, która od­da­ła dziec­ku ostat­ni ka­wa­łek su­szo­ne­go mięsa, a sama uśmiech­nę­ła się, uda­jąc, że nie jest głod­na, Eiran za­czął my­śleć o ryt­mie w ka­te­go­riach ludzi. To był błąd. To był też po­czą­tek he­re­zji.

– Masz w oczach noc – ode­zwał się Nox, jego młody po­moc­nik, chło­pak o dło­niach jesz­cze cien­kich, ale już z tym twar­dym spoj­rze­niem, które wy­ra­bia w czło­wie­ku zimno. Nox przy­niósł skrzyn­kę z na­rzę­dzia­mi i po­sta­wił ją przy ko­lum­nie. – Rada znowu przy­szła?

Eiran ski­nął głową, nie od­ry­wa­jąc wzro­ku od szro­nu.

– Chcą spo­ko­ju. Chcą prze­wi­dy­wal­no­ści. Chcą, żeby jutro było po­słusz­ne.

– A kto nie chce? – Nox par­sk­nął. – Lu­dzie na dole boją się za­snąć. Wi­dzia­łem, jak jeden stary gór­nik sie­dział przy pie­cy­ku i pa­trzył w ogień, do­pó­ki nie zgasł. Nie mru­gnął ani razu.

– Bo boi się obu­dzić w dniu, który się nie zgo­dzi – mruk­nął Eiran.

Nox spoj­rzał na płyty ze szro­nem, zmru­żył oczy.

– To te prze­rwy? – spy­tał. – Wy­glą­da­ją źle.

– Wy­glą­da­ją praw­dzi­wie – od­po­wie­dział Eiran. – I dla­te­go wy­glą­da­ją źle.

Chło­pak prze­łknął ślinę.

– Zro­bisz Pro­to­kół?

Eiran po­czuł, że py­ta­nie jest pro­ste, a od­po­wiedź ma w sobie całe mia­sto.

– Pro­to­kół robi nie tyle Chro­na­rium, co świat – po­wie­dział wolno. – My tylko usta­wia­my wa­run­ki.

– Czyli zro­bisz.

Eiran nie za­prze­czył. Nox po­ru­szył się nie­spo­koj­nie, po czym wyjął z kie­sze­ni mały ka­wa­łek lo­do­we­go szkła, cien­ką płyt­kę z rytym wzo­rem, dzie­cię­cy amu­let.

– Wiesz, co mi mó­wi­ła matka? – spy­tał. – Że jeśli chcesz ura­to­wać dzień, mu­sisz oddać coś z sie­bie. Ale jeśli od­dasz zbyt dużo, nie bę­dziesz miał czym żyć na­stęp­ne­go dnia.

Eiran spoj­rzał na niego i po­czuł, że chło­pak mówi o ra­chun­ku, choć nie używa słowa, które w Chro­na­rium wy­po­wia­da­ło się szep­tem.

– Twoja matka była mą­drzej­sza niż rada – mruk­nął. – I mą­drzej­sza niż ja.

Pro­to­kół Za­trzy­ma­nia nie był ry­tu­ałem dla tłumu. Nie miał pie­śni, nie miał ka­dzi­dła, nie miał świa­tła świec. Miał kroki, na­rzę­dzia i tem­pe­ra­tu­ry. Miał też jedną rzecz, któ­rej w in­struk­cji nie za­pi­sa­no: in­ten­cję. Bez in­ten­cji Pro­to­kół dzia­łał jak bez­wład­ny me­cha­nizm, nisz­cząc wię­cej, niż łatał.

Eiran zszedł do Skarb­ca Na­lo­tu, po­miesz­cze­nia pod Chro­na­rium, gdzie trzy­ma­no zbior­ni­ki z ze­skro­ba­nym szro­nem po­przed­nich dni. Każdy zbior­nik był ozna­czo­ny datą nie w sło­wach, tylko w ukła­dzie na­cięć, bo na Ithry daty mó­wi­ło się ostrzem. W naj­głęb­szej niszy stał po­jem­nik z na­lo­tem sprzed lat, z cza­sów wiel­kiej awa­rii, kiedy wa­ha­dło za­trzy­ma­ło się na mi­nu­tę i pół mia­sta stało w progu śmier­ci. Nalot z tam­te­go okre­su miał barwę przy­ga­szo­ną, cięż­ką, a jego struk­tu­ra przy­po­mi­na­ła zbitą sól. Na­zy­wa­no go Przed­ju­trem, bo za­wie­rał w sobie próbę uru­cho­mie­nia dnia, który nie chciał przyjść. Eiran wziął po­jem­nik, po­czuł w dło­niach cię­żar nie tylko fi­zycz­ny; nalot trzy­mał w sobie na­pię­cie, go­to­we do uwol­nie­nia. Nox przy­niósł z kolei rdzeń wa­ha­dła: cien­ki, me­ta­lo­wy pręt, który w nor­mal­nych wa­run­kach nie był wyj­mo­wa­ny. Wy­ję­cie rdze­nia było już aktem nad­zwy­czaj­nym.

– Jeśli to zro­bisz – po­wie­dział Nox, sto­jąc w progu Skarb­ca – nie bę­dzie od­wro­tu.

– Na Ithry od­wro­tu nigdy nie ma – od­parł Eiran. – Jest tylko war­stwa na war­stwie.

Wró­ci­li do hali wa­ha­dła w nocy, kiedy mia­sto uci­chło do tego stop­nia, że sły­chać było po­je­dyn­cze trza­ski lodu na da­chach.

Ko­pu­ła Chro­na­rium była wtedy ciem­na, a po­świa­ta po­lar­na wy­glą­da­ła na bar­dziej od­le­głą. Eiran usta­wił po­jem­nik z Przed­ju­trem w cen­trum, pod punk­tem, w któ­rym wa­ha­dło prze­cho­dzi­ło przez śro­dek. Roz­ło­żył na­rzę­dzia, przy­krę­cił klam­ry, wy­pu­ścił cien­kie rurki, przez które miało po­pły­nąć zimno i cie­pło w od­po­wied­nich pro­por­cjach. Pro­to­kół nie po­le­gał na za­trzy­ma­niu wa­ha­dła siłą. Po­le­gał na takim za­gęsz­cze­niu na­lo­tu na pły­tach, by „jutro” stało się zbyt cięż­kie, by przejść przez próg zda­rze­nia. Nie po­wsta­wa­ło, nie roz­wi­ja­ło się, nie roz­pę­dza­ło. Za­ma­rza­ło w po­ten­cja­le, przed ru­chem. Eiran wbił rdzeń w gniaz­do, za­mknął obu­do­wę, potem do­tknął dło­nią płyty ze szro­nem. W tej chwi­li czuł, że robi coś nie tylko prze­ciw ra­dzie, ale prze­ciw samej idei, że dzień musi na­stę­po­wać po dniu. To była he­re­zja w czy­stej po­sta­ci: od­mo­wa na­tu­ral­ne­go przej­ścia.

– Teraz – po­wie­dział cicho.

Nox od­krę­cił zawór. Z po­jem­ni­ka z Przed­ju­trem uniósł się de­li­kat­ny pył, le­d­wie wi­docz­ny, a jed­nak na­tych­miast wgry­za­ją­cy się w po­wie­trze. Eiran po­czuł w nosie za­pach sta­rych wspo­mnień: dymu, któ­re­go tu nie używa się od lat, i potu ludzi, któ­rzy bie­gli po scho­dach, gdy wa­ha­dło sta­nę­ło.

Pył osiadł na pły­tach, po­łą­czył się ze świe­żym na­lo­tem. Wa­ha­dło po­ru­sza­ło się nadal, ale jego dźwięk zmie­nił się, stał się przy­tłu­mio­ny, głęb­szy. Po kilku ude­rze­niach szron na pły­tach prze­stał na­ra­stać. Za­miast tego za­czął gęst­nieć, wcho­dzić w sie­bie, kry­sta­li­zo­wać. Linie przerw, które wcze­śniej Eiran wi­dział jako za­po­wiedź ka­ta­stro­fy, za­czę­ły się za­skle­piać, ale nie w spo­sób żywy. Za­skle­pia­ły się lodem tak twar­dym, że wy­glą­dał na szkło. Chro­na­rium za­mil­kło na se­kun­dę dłu­żej niż po­win­no, a potem pod ko­pu­łą roz­legł się dźwięk, któ­re­go Eiran nie sły­szał nigdy: krót­ki trzask, jak pęk­nię­cie w gru­bym lo­dzie. Nox od­ru­cho­wo cof­nął się. Eiran nie drgnął. Pa­trzył na wa­ha­dło i wie­dział, że świat przy­jął Pro­to­kół. Wie­dział też, że świat przyj­mu­jąc, już wy­sta­wił ra­chu­nek, choć jesz­cze nie wpi­sał kwoty. Ra­chun­ki nie przy­cho­dzą z fan­fa­rą. Przy­cho­dzą, gdy czło­wiek myśli, że już wy­grał.

Na­stęp­ne­go dnia mia­sto obu­dzi­ło się spo­koj­ne. Nie było wia­tru, nie było trza­sków, nie było nie­spo­dzie­wa­nych za­cięć me­cha­ni­zmów. W punk­cie dys­try­bu­cji nikt nie krzy­czał. Na ga­le­rii trans­por­to­wej nie pękł żaden swo­rzeń. Winda do ko­pal­ni zje­cha­ła i wy­je­cha­ła bez jęku. Lu­dzie cho­dzi­li ostroż­nie, ale po kilku go­dzi­nach w tej ostroż­no­ści po­ja­wi­ło się coś, co na Ithry by­wa­ło rzad­kie: ulga. Rada Sta­bi­li­za­cji ro­ze­sła­ła krót­ką notę o „sku­tecz­nej in­ter­wen­cji Chro­na­rium” i o tym, że mia­sto może wró­cić do pracy bez nie­po­trzeb­nych prze­sto­jów. Eiran pa­trzył na to z boku, sto­jąc na ta­ra­sie Chro­na­rium, z dło­nią na me­ta­lo­wej ba­lu­stra­dzie. Wa­ha­dło biło równo. Szron na pły­tach był gęsty, za­skle­pio­ny. W po­wie­trzu uno­sił się ten sam me­ta­licz­ny chłód, ale dziś mniej draż­nił. Nox przy­szedł do niego, z twa­rzą na­pię­tą, lecz z iskrą, któ­rej wcze­śniej nie miał.

– Udało się – po­wie­dział. – Lu­dzie na dole mówią, że to pierw­szy spo­koj­ny dzień od ty­go­dni.

Eiran ski­nął głową.

– Udało się – po­wtó­rzył, ale w jego ustach słowo brzmia­ło go­rzej, bar­dziej sucho.

– Dla­cze­go mó­wisz to, jak­byś miał w zę­bach lód? – Nox zmru­żył oczy. – Coś się stało?

Eiran otwo­rzył usta, żeby od­po­wie­dzieć „jesz­cze nie wiem”, i nagle uświa­do­mił sobie, że myśl o „jesz­cze” ma dziś inną tem­pe­ra­tu­rę. Słowa ukła­da­ły się w gło­wie wol­niej. Nie dra­ma­tycz­nie. Prak­tycz­nie.

– Zrób ob­chód płyt – po­le­cił, uni­ka­jąc od­po­wie­dzi. – Sprawdź, czy nalot nie pęka.

Nox po­szedł, a Eiran zo­stał z uczu­ciem, że dzień jest równy aż do prze­sa­dy. Równy dzień na Ithry bywał po­dej­rza­ny, bo życie ma zwy­czaj zo­sta­wiać rysy.

Pierw­szy sy­gnał ra­chun­ku przy­szedł na rynku, w miej­scu, gdzie sprze­da­wa­no su­szo­ne ryby i czar­ne kost­ki pa­li­wa. Eiran przy­szedł tam po dro­bia­zgi, bo nawet opie­kun rytmu musi jeść, a Chro­na­rium nie wy­twa­rza chle­ba. Pod­szedł do stra­ga­nu, przy któ­rym stała ko­bie­ta z twa­rzą czer­wo­ną od zimna, prze­kła­da­ją­ca towar do wo­recz­ków.

– Wezmę dwa pa­kie­ty – po­wie­dział Eiran.

Ko­bie­ta ski­nę­ła głową, po­da­ła mu towar.

– Za­pła­cisz teraz – do­da­ła.

– Teraz, jasne – od­parł Eiran i podał że­to­ny. – A resz­tę od­bio­rę jutro.

W tej chwi­li zo­ba­czył, że ko­bie­ta za­wie­si­ła na nim wzrok, nie ro­zu­mie­jąc. To nie było spoj­rze­nie głu­po­ty. To było spoj­rze­nie czło­wie­ka, który nagle sły­szy obce słowo.

– Kiedy? – spy­ta­ła.

– Jutro – po­wtó­rzył Eiran, bo słowo było pro­ste.

Ko­bie­ta zmarsz­czy­ła brwi, a jej usta po­ru­szy­ły się, jakby szu­ka­ła w pa­mię­ci od­po­wied­ni­ka.

– Po na­stęp­nym ude­rze­niu? – spy­ta­ła w końcu, ostroż­nie.

Eiran po­czuł chłód na karku.

– Nie. Jutro. Na­stęp­ny dzień.

Ko­bie­ta po­krę­ci­ła głową, znie­cier­pli­wio­na, lecz w tym znie­cier­pli­wie­niu było coś nie­po­ko­ją­ce­go: brak punk­tu za­cze­pie­nia.

– Jeśli chcesz, przyjdź po ko­lej­nym dzwo­nie – po­wie­dzia­ła, wska­zu­jąc na wieżę sy­gna­ło­wą. – U mnie dzwon jest pewny.

Dzień… dzień to tylko świa­tło.

Eiran od­szedł od stra­ga­nu i nagle za­uwa­żył, że po­dob­ne roz­mo­wy dzie­ją się wszę­dzie. Dwóch ro­bot­ni­ków kłó­ci­ło się o zmia­nę, pró­bu­jąc usta­lić, kto pra­cu­je „na­stęp­nie”, ale nie po­tra­fi­li uło­żyć har­mo­no­gra­mu, bo har­mo­no­gram wy­ma­ga jutra. Ko­bie­ta przy stud­ni py­ta­ła są­siad­kę, kiedy odda wia­dro, i sły­sza­ła: „po tym, gdy zga­sną lampy”, a nie „jutro rano”. Dzie­ci bie­ga­ły, śmia­ły się, ale w ich za­ba­wie nie było „jutro po­ba­wi­my się znów”, było tylko „teraz”. Eiran wró­cił do Chro­na­rium z gar­dłem su­chym, choć po­wie­trze było wil­got­ne od zimna. W hali wa­ha­dła zna­lazł Noxa, sto­ją­ce­go przy pły­tach i pa­trzą­ce­go na nie z pu­stym wy­ra­zem.

– Nalot jest sta­bil­ny – po­wie­dział chło­pak, ale brzmia­ło to me­cha­nicz­nie.

– A ty? – spy­tał Eiran.

Nox drgnął.

– Co ja?

– Mie­li­śmy… – Eiran urwał. Chciał po­wie­dzieć: „mie­li­śmy jutro zejść na dolne ta­ra­sy, po­ka­zać ci starą ko­mo­rę, na­uczyć cię od­czy­tu przerw”, ale słowo „jutro” w jego ustach nagle za­brzmia­ło zbyt gło­śno. Nox pa­trzył na niego, nie ro­zu­mie­jąc, jak ko­bie­ta na rynku.

– Po czym? – spy­tał Nox. – Po na­stęp­nym ob­ro­cie?

Eiran po­czuł, że ra­chu­nek zo­stał wy­sta­wio­ny, a kwota do­ty­czy nie chle­ba ani opału. Do­ty­czy zdol­no­ści do wyj­ścia myślą do przo­du, do usta­wie­nia kroku przed kro­kiem. W Chro­na­rium pra­co­wa­ło się wła­śnie tym: usta­wia­niem na­stęp­stwa. Jeśli na­stęp­stwo pęka, me­cha­nizm prze­sta­je być opie­ką, staje się klat­ką.

W ciągu ko­lej­nych dni – choć słowo „ko­lej­nych” za­czę­ło brzmieć po­dej­rza­nie – mia­sto ro­bi­ło się spo­koj­niej­sze, ale nie w do­brym sen­sie. Nie było pa­ni­ki. Nie było pro­te­stów. Nie było wiel­kich kłót­ni o przy­dzia­ły. Lu­dzie pra­co­wa­li, jedli, spali, bu­dzi­li się, po­wta­rza­li. Tylko że w tych czyn­no­ściach za­bra­kło na­pię­cia, które pcha czło­wie­ka do przy­go­to­wa­nia, do od­kła­da­nia, do pla­no­wa­nia. Ma­ga­zyn opału, dotąd pil­no­wa­ny ob­se­syj­nie, za­czął wy­da­wać wię­cej niż zwy­kle, bo nikt nie po­tra­fił wy­tłu­ma­czyć sobie, że trze­ba zo­sta­wić część „na póź­niej”. W ko­pal­ni wy­do­by­wa­no równo, ale nikt nie roz­pi­sy­wał zmian na ty­dzień, bo ty­dzień prze­stał mieć sens. W kuch­niach go­to­wa­no to, co było pod ręką, nie to, co miało star­czyć do na­stęp­ne­go cyklu.

Eiran ob­ser­wo­wał to z ro­sną­cym lę­kiem, ale lęk był dziw­ny, bo lęk jest zwy­kle skie­ro­wa­ny do przo­du: boję się tego, co na­dej­dzie. Tu „na­dej­dzie” tra­ci­ło kon­tur. Eiran pró­bo­wał mówić lu­dziom o przy­go­to­wa­niach, o tym, że Ithra ma okre­sy mrozu głęb­sze­go, że trze­ba odło­żyć pa­li­wo, że trze­ba na­pra­wić izo­la­cje, że trze­ba zająć się łącz­ni­ka­mi na ga­le­rii, zanim znów za­czną pękać. Lu­dzie słu­cha­li, ki­wa­li gło­wa­mi, a potem wra­ca­li do swo­ich czyn­no­ści, bo słowa „zanim” i „potem” ro­bi­ły im się w uszach puste. Nawet język za­czął się zmie­niać: w zda­niach coraz rza­dziej po­ja­wia­ły się formy przy­szłe, a czę­ściej po­ja­wia­ły się kon­struk­cje obej­ścio­we, opar­te o dzwo­ny, o świa­tło, o ko­lej­ność po­sił­ków. To było prak­tycz­ne. To było też prze­ra­ża­ją­ce, bo język nie zmie­nia się od fa­na­be­rii; zmie­nia się, gdy świat zmie­nia wa­run­ki.

Rada Sta­bi­li­za­cji przy­szła do Chro­na­rium po trzech do­bach spo­ko­ju. Tym razem ich twa­rze były za­do­wo­lo­ne. Za­do­wo­le­nie było tu rzad­kim wy­ra­zem, więc ra­zi­ło pra­wie tak, jakby ktoś przy­niósł cie­pło do sali.

– Efekt jest zna­ko­mi­ty – oznaj­mił Sta­bi­li­za­tor. – Wy­pad­ki spa­dły. In­cy­den­ty dys­try­bu­cyj­ne usta­ły. Lu­dzie są spo­koj­niej­si. Pro­to­kół dzia­ła.

– Dzia­ła – po­wtó­rzył Eiran i po­czuł, że słowo wy­śli­zgu­je mu się z ust zbyt łatwo.

– Wi­dzi­my też zmia­nę w za­cho­wa­niach spo­łecz­nych – cią­gnął Sta­bi­li­za­tor, tonem czło­wie­ka, który mówi o pa­ra­me­trach, nie o lu­dziach. – Spa­dek agre­sji, spa­dek rosz­czeń, spa­dek… – za­wa­hał się i spoj­rzał w no­tat­ki – pro­jek­cji.

Eiran ude­rzył dło­nią w stół, nie mocno, lecz dość, by za­brzmia­ło.

– Pro­jek­cja to nie wada. To jest zdol­ność.

Sta­bi­li­za­tor uniósł brwi.

– Zdol­ność do nie­po­ko­ju. Zdol­ność do wy­ma­gań. Zdol­ność do kon­flik­tu. Pro­szę spoj­rzeć na to bez sen­ty­men­tu. Ithra po­trze­bu­je sta­bil­no­ści. Skoro koszt sta­bil­no­ści po­le­ga na ogra­ni­cze­niu pro­jek­cji, koszt jest ak­cep­to­wal­ny.

Eiran otwo­rzył usta, żeby po­wie­dzieć, że nie mają prawa uzna­wać kosz­tu za ak­cep­to­wal­ny w imie­niu ca­łe­go mia­sta, i wtedy ude­rzy­ło go, że w jego wła­snej gło­wie bra­ku­je dra­bi­ny do tego zda­nia. „Nie mają prawa” wy­ma­ga roz­cią­gnię­cia myśli w przód, wy­ma­ga wizji kon­se­kwen­cji. Eiran po­czuł na­ra­sta­ją­cą pust­kę.

– To nie jest… – za­czął i urwał.

– To jest sta­bil­ne – do­koń­czył Sta­bi­li­za­tor, bez wa­ha­nia. – A sta­bil­ne jest do­brem.

Eiran zo­ba­czył w tej chwi­li praw­dzi­wy kształt he­re­zji: nie jego dzia­ła­nia w Chro­na­rium, nie Pro­to­kół, nie za­mar­z­nię­ty nalot. He­re­zją stało się to, że wła­dza zo­ba­czy­ła w utra­cie jutra na­rzę­dzie, nie tra­ge­dię.

Wró­cił pod ko­pu­łę, sam, bez Noxa, bez rady. Wa­ha­dło biło równo. Płyty były gęste od na­lo­tu, a w na­lo­cie nie było już przerw. Wszyst­ko było do­mknię­te, za­skle­pio­ne, czy­ste. Eiran do­tknął płyty i spró­bo­wał wy­czuć, czy pod tą gład­ko­ścią jest jesz­cze ruch. Nie było. Był cię­żar. Eiran zszedł do Skarb­ca Na­lo­tu i wyjął prób­kę, tę samą, którą na­zy­wa­no Przed­ju­trem. Wziął ją do ust, nie wdy­cha­jąc głę­bo­ko, tylko mu­ska­jąc wargą, bo stara pa­mięć bywa gwał­tow­na. W gło­wie po­ja­wił się obraz sprzed lat: lu­dzie bie­gną­cy po scho­dach, krzyk, upa­dek, a potem nagła, bru­tal­na świa­do­mość, że jeśli wa­ha­dło nie ruszy, nie bę­dzie ko­lej­ne­go dnia. Obraz był ostry, re­al­ny. Eiran chciał na nim oprzeć dzi­siej­szy ar­gu­ment: „za­trzy­ma­nie dnia jest złem”. Tyle że ar­gu­ment wy­ma­gał wska­za­nia w przód, a w przód stała ścia­na lodu. Eiran po­czuł, że ra­chu­nek do­tknął jego sa­me­go naj­bo­le­śniej: ode­brał mu na­rzę­dzie, któ­rym mógł­by to na­pra­wić. Chro­no­ma­ker bez przy­szło­ści jest rze­mieśl­ni­kiem bez miary.

Wie­czo­rem, w po­miesz­cze­niu ser­wi­so­wym, Nox sie­dział przy stole i skro­bał me­ta­lo­wy ele­ment, po­wta­rza­jąc ruchy me­cha­nicz­nie. Eiran usiadł na­prze­ciw, pró­bu­jąc wcią­gnąć w roz­mo­wę chło­pa­ka, pró­bu­jąc za­cze­pić jego myśl o czymś, co wy­kra­cza poza „teraz”.

– Pa­mię­tasz, co mó­wi­łeś o matce? – spy­tał.

Nox uniósł wzrok, zdzi­wio­ny, a potem jego twarz roz­luź­ni­ła się, bo prze­szłość nadal ist­nia­ła.

– Pa­mię­tam – po­wie­dział. – Mó­wi­ła o kosz­cie.

– I co jesz­cze mó­wi­ła?

Nox wzru­szył ra­mio­na­mi.

– Że zimno nie jest wro­giem. Wro­giem jest brak przy­go­to­wa­nia.

Eiran po­czuł ukłu­cie.

– Przy­go­to­wa­nia do czego? – za­py­tał, choć wie­dział, że to py­ta­nie jest pu­łap­ką.

Nox za­mru­gał. Na mo­ment w jego oczach po­ja­wi­ła się próba uchwy­ce­nia sensu, która nie zna­la­zła opar­cia.

– Do… – za­czął i urwał, nie z braku słowa, tylko z braku kie­run­ku. – Do tego, co jest.

Eiran zro­zu­miał, że chło­pak nie skła­mie. On po pro­stu nie ma na­rzę­dzia, żeby się­gnąć do przo­du. To nie była głu­po­ta. To była am­pu­ta­cja. W mie­ście am­pu­ta­cje ro­bi­ło się czę­sto, tylko zwy­kle na pal­cach, nie na cza­sie.

Gdy mi­nę­ło kilka cykli dzwo­nów, a Rada Sta­bi­li­za­cji za­czę­ła mówić o utrzy­ma­niu Pro­to­kó­łu na stałe, Eiran pod­jął ostat­nią próbę, bo nawet czło­wiek bez przy­szło­ści ma od­ruch sprze­ci­wu, choć sprze­ciw staje się wtedy cięż­ki i nie­po­rad­ny. Nocą wszedł do Chro­na­rium, odłą­czył za­bez­pie­cze­nia, otwo­rzył obu­do­wę rdze­nia, wyjął pręt i cze­kał na re­ak­cję, wpa­tru­jąc się w płyty, w nalot, w drob­ne gra­ni­ce mię­dzy tym, co żywe, a tym, co tylko trwa. Z nor­mal­nych zasad wy­ni­ka­ło, że usu­nię­cie rdze­nia po­win­no roz­luź­nić war­stwę, po­zwo­lić szro­no­wi znów na­ra­stać w spo­sób na­tu­ral­ny, przy­wró­cić „na­stęp­ny dzień” do pracy, ale me­cha­nizm nie zna li­to­ści, zna tylko bi­lans: wa­ha­dło za­drża­ło, roz­legł się niski dźwięk, głu­chy i nie­przy­jem­ny, po czym wszyst­ko wró­ci­ło do rów­ne­go tyk­nię­cia, a nalot ani drgnął. Eiran spró­bo­wał jesz­cze raz, ręcz­nie, dłu­tem, war­stwa po war­stwie, z na­dzie­ją, że od­ko­pie świe­ży szron pod spodem, ten de­li­kat­ny, ru­cho­my, który pach­nie moż­li­wo­ścią; ostrze zgrzyt­nę­ło, nalot oka­zał się tward­szy niż po­wi­nien, a za­miast mięk­kie­go pyłu dnia od­cho­dzi­ły drob­ne krysz­tał­ki, kru­che i puste, roz­sy­pu­ją­ce się w pal­cach. W po­wie­trzu uniósł się chłód po­zba­wio­ny obiet­ni­cy, a Eiran zro­zu­miał to, co opie­kun rytmu ro­zu­mie naj­póź­niej: Pro­to­kół prze­stał być pro­ce­du­rą. Stał się sta­nem. Świat, kiedy raz przyj­mie koszt, po­tra­fi go utrwa­lić, bo utrwa­le­nie jest tań­sze niż cof­nię­cie, a sta­bil­ność bywa tu my­lo­na z do­brem.

Zszedł z Chro­na­rium nad ranem, nie po to, by od­po­cząć, tylko by zo­ba­czyć, czy mia­sto w ogóle ro­zu­mie, co od­da­ło. Przy punk­cie dys­try­bu­cji było spo­koj­nie, lu­dzie stali równo, bez kłót­ni, bez prze­py­cha­nek, twa­rze mieli gład­kie od zmę­cze­nia, a w tej gład­ko­ści była ulga, która wy­glą­da­ła przy­zwo­icie. Na scho­dach stał męż­czy­zna o bar­kach zbyt sze­ro­kich na ten świat, z dło­nia­mi po­pę­ka­ny­mi od pracy, trzy­mał w ręku por­cję opału i pa­trzył na nią tak, jakby pa­trzył na je­dy­ny fakt, który ma dziś zna­cze­nie. Obok niego stało dziec­ko, zbyt cien­kie w ra­mio­nach, z po­licz­ka­mi za­czer­wie­nio­ny­mi od zimna, i cią­gnę­ło go za rękaw. Eiran nie znał ich imion, bo w tym mie­ście imio­na były rzad­ko­ścią, ale znał ten układ ciał: do­ro­sły, który udaje spo­kój, i dziec­ko, które jesz­cze wie­rzy w obiet­ni­ce.

– Przyj­dziesz ze mną póź­niej? – spy­ta­ło dziec­ko, po­ka­zu­jąc pal­cem na dolne ta­ra­sy, gdzie widać było wej­ścia do tu­ne­li. – Obie­ca­łeś.

Męż­czy­zna zmarsz­czył brwi, a na jego twa­rzy po­ja­wił się wy­si­łek, nie fi­zycz­ny, tylko ten, który robi się w środ­ku głowy, kiedy czło­wiek pró­bu­je się­gnąć dalej niż naj­bliż­szy krok.

– Po dzwo­nie – od­parł w końcu, z ulgą, bo dzwon jest kon­kret­ny.

Dziec­ko po­krę­ci­ło głową z dzie­cię­cą upar­to­ścią.

– Nie po dzwo­nie. Póź­niej. W… – za­wa­ha­ło się i spoj­rza­ło na Eira­na, bo Eiran miał w oczach coś z Chro­na­rium, a Chro­na­rium zwy­kle umia­ło na­zy­wać rze­czy – w na­stęp­nym dniu.

Męż­czy­zna pa­trzył na dziec­ko długo i nagle zro­bił się star­szy o kilka lat, choć na Ithry sta­rze­nie wy­glą­da­ło zwy­kle ina­czej, po­wo­li, od kości. Teraz wy­glą­da­ło od słów.

– Nie mów tak – po­wie­dział cicho, nie gniew­nie, ra­czej z lę­kiem, któ­re­go nie umiał na­zwać. – Zrób, co masz zro­bić teraz. Zjedz. Ogrzej ręce.

– Ale obie­ca­łeś – po­wtó­rzy­ło dziec­ko, a w tym po­wtó­rze­niu było coś, co tnie czło­wie­ka bar­dziej niż zimno: fakt, że obiet­ni­ca po­trze­bu­je miej­sca, w któ­rym ma się speł­nić.

Męż­czy­zna otwo­rzył usta, za­mknął je, spoj­rzał w bok, po czym zro­bił to, co robi się, gdy nie da się do­koń­czyć zda­nia: po­ło­żył dziec­ku dłoń na gło­wie, mocno, za mocno, nie z prze­mo­cy, tylko z bez­rad­no­ści. Eiran stał obok i po­czuł w tej sce­nie ra­chu­nek le­piej niż w każ­dym szro­nie. Pro­to­kół uspo­ko­ił mia­sto, ode­brał awa­rie, od­su­nął wy­pad­ki, wy­gła­dził kon­flik­ty, ale za­brał też miej­sce na „póź­niej”. A bez „póź­niej” obiet­ni­ca staje się szy­der­stwem, prze­ba­cze­nie traci sens, na­pra­wa prze­sta­je być de­cy­zją, bo de­cy­zja wy­ma­ga per­spek­ty­wy. Zo­sta­je wy­łącz­nie trwa­nie, dobre dla me­cha­ni­zmów, wy­god­ne dla rad, nie­bez­piecz­ne dla ludzi.

Wró­cił do Chro­na­rium z tym ob­ra­zem wbi­tym w skro­nie, z dziec­kiem po­wta­rza­ją­cym „obie­ca­łeś” i z do­ro­słym, który nie umie od­po­wie­dzieć, bo nie ma na­rzę­dzia, by roz­cią­gnąć myśl. W hali wa­ha­dła spo­tkał Noxa, który stał przy pły­tach i wpa­try­wał się w nalot bez nie­po­ko­ju; brak nie­po­ko­ju mógł wy­glą­dać na zdro­wie, ale Eiran już wie­dział, że to bywa objaw.

– Co ro­bisz? – spy­tał.

– Pil­nu­ję – od­parł Nox. – Tak ka­za­łeś.

Eiran ski­nął głową, po czym wy­cią­gnął z kie­sze­ni mały, me­ta­lo­wy znacz­nik, taki, ja­kie­go używa się do ozna­cza­nia uster­ki, i podał go chło­pa­ko­wi.

– Scho­waj – po­wie­dział. – Przy­da ci się… – za­wa­hał się, bo słowo nie chcia­ło przyjść gład­ko – przy­da ci się póź­niej.

Nox spoj­rzał na znacz­nik, potem na Eira­na.

– Po któ­rym dzwo­nie? – za­py­tał rze­czo­wo.

Eiran po­czuł, że coś w nim pęka, nie w gar­dle, tylko w tym miej­scu, gdzie czło­wiek ukła­da plany. Nie cho­dzi­ło o wiel­kie plany, o wy­pra­wy, o wojny. Cho­dzi­ło o zwy­kłe: „przyj­dę”, „zro­bię”, „na­pra­wię”, „oddam”, „wrócę”. Te pro­ste słowa są w czło­wie­ku cien­ki­mi bel­ka­mi; gdy je wyjąć, dom nadal stoi, lecz w środ­ku robi się pusty.

– Po tym, co bę­dzie – po­wie­dział w końcu Eiran, a brzmia­ło to ża­ło­śnie, bo „to, co bę­dzie” prze­sta­ło być kon­kret­ne.

Nox przy­jął znacz­nik, nie pro­te­sto­wał, bo pro­test wy­ma­ga wy­obra­że­nia, że można ina­czej. I wła­śnie wtedy Eiran zro­zu­miał naj­gor­sze: Pro­to­kół nie tylko za­mro­ził „jutro”, on za­mro­ził także moż­li­wość buntu, bo bunt rodzi się z prze­ko­na­nia, że gdzieś dalej czeka inna wer­sja świa­ta. Jeśli nie ma „dalej”, czło­wiek nie bun­tu­je się, tylko do­sto­so­wu­je, a Rada Sta­bi­li­za­cji na­zy­wa to doj­rza­ło­ścią.

Zo­sta­ło mu tylko jedno: zo­sta­wić ślad, który nie jest pro­to­ko­łem, nie jest ra­por­tem, nie jest pa­ra­me­trem. Ślad, który ma dzia­łać na tych, któ­rzy jesz­cze po­tra­fią po­czuć kie­ru­nek w sło­wie. Eiran wy­szedł na ze­wnętrz­ny taras Chro­na­rium, tam gdzie wiatr przy­no­sił szron na ka­mień, i na gład­kiej pły­cie lo­do­we­go szkła wyrył jedno słowo, głę­bo­ko, ostro, aż iskry po­sy­pa­ły się w zimne po­wie­trze. Słowo było pro­ste, a przez to nie­bez­piecz­ne: JUTRO.

Stał nad nim długo, pró­bu­jąc od­na­leźć w nim sens, obraz, od­le­głość, co­kol­wiek, co od­róż­nia obiet­ni­cę od wy­mów­ki, a plan od od­ru­chu. Sens nie przy­szedł. Przy­szedł tylko suchy ból w gar­dle, prak­tycz­ny i cier­pli­wy, przy­po­mi­na­ją­cy, że język też bywa me­cha­ni­zmem i też można go roz­stro­ić. Eiran od­szedł od na­pi­su, zo­sta­wia­jąc go na pły­cie nie jako za­klę­cie, tylko jako ostrze­że­nie: że można wy­gła­dzić dzień do po­zio­mu spo­ko­ju, a przy oka­zji wy­ciąć z ludzi to, co spra­wia, że w ogóle warto wsta­wać. Mia­sto w dole było równe, wa­ha­dło biło mia­ro­wo, ko­lej­ki były ciche, a w ciszy było coś, co Sta­bi­li­za­to­rzy uzna­li­by za suk­ces.

To dzia­ła­ło.

Ale coś było nie tak.