Onelia

 

ONE­LIA

 

Jazda polna jest to jazda lek­kie­go znaku, a woła się ją zwy­cza­jem „polni”. Polni dzie­lą się w dwój­na­sób: jedni odzia­ni wno­szą zbroyę albo pan­cerz i szy­szak i mają jeden albo dwa ban­do­le­ty i jedną długą sza­blę i ro­ha­ty­nę; dru­dzy zaś polni tylko w suk­niach sa­mych służą i rażą wroga z łuku albo strzel­by. Za przy­sło­wiem jed­nak po­wta­rza­jąc „każ­den polny sam pan wolny, zatem każdy broni używa we­dług wła­snej fan­ta­zyi, która jest da­le­ce więk­sza ani­że­li w in­nych for­ma­cy­iach wo­jen­nych. Po­ru­sza­ją się bez har­mat i ta­bo­rów, tak zwa­nym ko­mu­ni­kiem. Wal­czą głów­nie w wo­je­wódz­twach wschod­nich, przy samej gra­ni­cy Ry­te­rii i Aste­rii, skąd od tych dru­gich przy­ję­li spo­sób walki jako swój wła­sny.

~ „Rzecz o jeź­dzie po­lnej w wo­je­wódz­twach wschod­nich Kró­le­stwa Ry­te­rii”, J. Łu­kaw­ski

 

1

Było już do­brych kilka ty­go­dni po aster­skim świę­cie Zej­ścia, gdy pan Sam­bor Za­braj­ski wraz z to­wa­rzy­sza­mi po­lny­mi Pi­how­skim i Kawką za­je­chał do ziemi osta­łow­skiej, za­czy­na­ją­cej się zaraz za rzeką Ostką, a koń­czą­cej aż za sze­ro­ki­mi jak morze roz­le­wi­ska­mi Ru­słej.

Przez bród Ostki prze­pra­wi­li się póź­nym po­po­łu­dniem. Słoń­ce, które jesz­cze w ciągu dnia przy­grze­wa­ło wcale nie­zgo­rzej, wi­sia­ło teraz nisko nad ho­ry­zon­tem, do­pa­la­jąc się za po­sza­rza­łą linią ścier­nisk i prze­rze­dzo­nych je­sie­nią sadów. Jesz­cze tylko hen na za­chod­nim nie­bie skoł­tu­nio­ne chmu­ry wciąż bu­cha­ły czer­wie­nią jakby roz­pa­la­ne od we­wnątrz, pod­czas gdy wszę­dy wkoło za­czy­na­ła się noc. Wraz z jej na­dej­ściem wsta­wa­ły coraz dłuż­sze cie­nie i mroź­ne mgły. Zaraz nad sre­brzą­cym się ni­czem lu­stro je­zio­rem pło­nę­ły ogni­ska, od któ­rych jak war­ko­cze cią­gnę­ły się siwe kłę­bo­wi­ska dymów.

Nie zdzi­wi­ły ni­ko­go z to­wa­rzy­szy po­lnych psy, które zaraz za bro­dem opa­dły ich wście­kłą sforą i ob­szcze­ka­ły. Nie zdzi­wi­ło ni­ko­go też, że psy po­szły w dia­bły po pierw­szym wy­strza­le z ban­do­le­tu pusz­czo­nym bar­dziej z prze­ko­ry niż z po­trze­by.

To­wa­rzy­szy po­lnych zdzi­wi­ła na­to­miast cisza.

Wcze­śniej na szla­ku była czymś nor­mal­nym, wręcz ocze­ki­wa­nym, wszak z na­dej­ściem je­sie­ni życie wy­ga­sa­ło, gi­nę­ło, prze­pa­da­ło gdzieś w ja­rach i wy­kro­tach. Obo­jęt­nie mi­ja­li więc żer­dzie z opu­sto­sza­ły­mi bo­cia­ni­mi gniaz­da­mi czy po­rzu­co­ne le­go­wi­ska la­wi­szek, które ga­dzim zwy­cza­jem po­cho­wa­ły się przed zimą w swo­ich ni­by-kre­cich no­rach.

Teraz jed­nak cią­gnę­li głów­ną drogą, wiej­ską wpraw­dzie, ale so­lid­ną, ubitą i tak sze­ro­ką, że nie­raz mogli je­chać i jeden obok dru­gie­go. Za­zwy­czaj na ta­kich szla­kach spo­dzie­wa­no się jeśli nie wiel­kie­go ruchu, to przy­naj­mniej scho­dzą­cych z pól chło­pów, zmie­rza­ją­cych do wsi na noc­leg bar­dów i kup­ców, względ­nie zwy­kłych włó­czy­ki­jów czy dzia­dów pro­szal­nych.

– Z pa­stu­sich ognisk wciąż biją dymy, ale ludzi jakby wiatr wy­wiał – mruk­nął Sam­bor, po­pra­wia­jąc zjeż­dża­ją­cy mu z czoła koł­pak z ba­żan­cim pió­rem.

– Ciem­no wszę­dzie, głu­cho wszę­dzie i tylko szu­kać w polu licha czy in­ne­go biesa, panie Za­braj­ski. – Alek­san­der Pi­how­ski od dłuż­sze­go czasu prze­cze­sy­wał krza­cza­stą brodę. – Psia­krew, nie spo­dzie­wa­łem się, że będą nas wódką witać, ale jakoś… No, żadną miarą mi się tu nie po­do­ba.

– W Brze­gach było po­dob­nie.

– W Brze­gach sta­wi­li­śmy się dzień po we­se­lu i cham­stwo wciąż jesz­cze za­le­ga­ło jakby po­ko­tem. Taką za­ba­wę mieli, że sto­do­ły nie do­ga­si­li jesz­cze po dru­gim ko­gu­cie.

– Też praw­da.

– Poza tym Brze­gi są cał­kiem nasze i z na­szych wy­ro­sły ko­rze­ni. A tutaj? Gdzie się nie obej­rzysz, to ja­kieś aster­skie po­zo­sta­ło­ści, któ­rych nikt nie kwapi się wy­ko­rze­niać. Sam zresz­tą po­patrz: wi­dzisz ka­plicz­kę przy je­zio­rze? Gotów je­stem za­ło­żyć się o konia z rzę­dem, że prze­trwa­ła tylko przez obawę, że jej znisz­cze­nie spro­wa­dzi na nich klą­twę. Chło­py się pew­nie boją, że krowy prze­sta­ną się cie­lić, w stud­niach zaroi się od żab, a baby będą ro­dzić się z kuś­ka­mi.

– Ech, Pi­how­ski, Pi­how­ski…

– Dawno ci już mó­wi­łem, że po­wi­nie­neś zro­bić z tym po­rzą­dek. Dobra, szko­da gadać po próż­ni­cy. Po­śpiesz­my konie, bo źle to mówić o su­chym pysku, a zdaje mi się, że za je­zio­rem to już ten twój Osta­łó­wek się bieli.

– Naj­wyż­sza pora. – Sam­bor wes­tchnął cięż­ko i po­ma­so­wał mi­mo­wol­nie do­ku­cza­ją­ce mu od kilku dni bio­dro. Po raz ko­lej­ny obie­cał sobie, że tym razem po­zwo­li sobie na dłuż­szy sen. Po raz ko­lej­ny miał świa­do­mość, że nic z tego nie wyj­dzie.

Je­dy­nie Kawka nic nie mówił. Pro­wa­dził tylko konia ze znu­dzo­ną miną i dra­pał się co jakiś czas to po orlim nosie, to po za­wi­nię­tym prze­gu­bie od kilku dni na­zna­czo­nym po­kaź­ną raną. W po­wie­trzu bzy­cza­ły ko­ma­ry.

Wie­czor­ną ciszę prze­rwał wrzask.

Od szu­wa­rów ode­rwa­ła się nagle czar­na chma­ra spło­szo­ne­go ptac­twa, ktoś z po­lnych za­klął, ktoś wy­pro­sto­wał się nagle jak stru­na. Zaraz znik­nę­ła z to­wa­rzy­stwa sen­ność: bły­snę­ły w zmierz­cha­niu do­by­te nie wia­do­mo kiedy sza­ble i po­de­rwa­ne lufy ban­do­le­tów.

– Mó­wi­łem – po­wie­dział Pi­how­ski, się­gnąw­szy swoim zwy­cza­jem po na­dzia­ka. – Mó­wi­łem, psia­krew, że to podła oko­li­ca. Skąd ten…

– Ci­chaj! – Sam­bor za­marł z ban­do­le­tem go­to­wym do strza­łu.

Za­mil­kli.

Nie od razu to usły­sze­li; do­pie­ro po chwi­li, gdy wiatr ze­lżał, dało się sły­szeć znad je­zio­ra ni to łka­nie, ni za­wo­dze­nie.

– One­el­kaa!

– Ki czort? – mruk­nął Kawka, marsz­cząc czoło. – Uto­piec czy inne licho?

– Ra­czej ani jedno, ani dru­gie. – Sam­bor spiął konia. – Bywaj tu!

Pod­je­cha­li żywo do po­sza­rza­łej ścia­ny szu­wa­rów prze­pla­ta­nej trzci­na­mi i ocze­re­ta­mi. Tutaj łka­nie było sły­chać wy­raź­niej.

– Widać tam coś? – za­gad­nął Pi­how­ski, ba­wiąc się na­dzia­kiem.

Sam­bor nie od razu od­po­wie­dział. Pod­je­chał jesz­cze bli­żej za­ro­śli, gdzie grunt był już mniej pewny, ba­gni­sty. Jego koń prych­nął nie­za­do­wo­lo­ny, ale rot­mistrz zi­gno­ro­wał hu­mo­ry wierz­chow­ca. Sta­nął w strze­mio­nach i ro­zej­rzał się wśród dzi­czy jak ja­strząb za kró­li­kiem. I zaraz sam par­sk­nął.

– Masz pan, panie Pi­how­ski, swo­je­go utop­ca.

To­wa­rzysz polny zmarsz­czył czoło, nic nie ro­zu­mie­jąc. Pod­je­chał, ze­sko­czył na błot­ni­sty brzeg i zaraz wolną ręką roz­gar­nął trzci­ny.

Oczom po­lnych uka­za­ła się nie­wiel­ka ła­wi­ca rzecz­na usy­pa­na głów­nie z pia­chu i mułu, ra­czej skąpo po­ro­śnię­ta. Zie­lon­ka­wa woda plu­ska­ła cicho o brzeg, zo­sta­wia­jąc na przy­mu­li­sku opa­dłe li­ście. I oto na tej ła­wi­cy sie­dział brud­ny chłop, naj­wy­raź­niej wio­sko­wy idio­ta, bosy i za­ro­śnię­ty. Dłu­bał za­pa­mię­ta­le w nosie, spo­glą­dał gdzieś w prze­strzeń i łkał cicho, co jakiś czas tylko po­wta­rza­jąc jedno słowo.

„Onel­ka”.

– Masz szczę­ście, cha­mie, żeśmy nie po­sła­li na oślep palby w krza­ki – po­wie­dział z wy­raź­ną ulgą Sam­bor i po­pra­wił że­la­zną an­ta­bę przy ban­do­le­cie.

Chłop spoj­rzał na nich nie­zbyt roz­gar­nię­tym wzro­kiem i po­cią­gnął nosem.

– One­el­kaa! – za­wo­łał znowu w prze­strzeń.

– To chyba aster­skie imię? – Pi­how­ski spoj­rzał nie­pew­nie na Sam­bo­ra.

– Brzmi po wschod­nie­mu, więc może być. Cały jest?

– Tak się zdaje. Tylko na gło­wie uło­mek, jak zresz­tą widać. Patrz jak wier­ci w nosie, zaraz gotów do­ko­pać się do ja­kiejś rudy. Ha, kto wie, Sam­bo­rze, może wię­cej ta­kich gór­ni­ków w oko­li­cy biega?

– Wra­caj­my na szlak. – Za­braj­ski wes­tchnął cięż­ko. Jego wier­ne­mu kom­pa­no­wi wi­docz­nie wra­cał cha­rak­te­ry­stycz­ny ru­basz­ny humor, ale sam już nie wie­dział, czy to powód do ra­do­ści. – Szko­da czasu na wio­sko­we­go głup­ka. Po­śle­my kogoś ze wsi, żeby za­brał go stąd przed nocą.

Je­że­li bę­dzie kogo po­sy­łać – do­po­wie­dział w duchu.

2

Do Osta­łów­ka do­je­cha­li wkrót­ce potem.

Jak się oka­za­ło, wieś wcale nie była opusz­czo­na. Wręcz prze­ciw­nie – jesz­cze gdy je­cha­li wzdłuż usła­ne­go li­sto­wiem je­zio­ra, dało się sły­szeć nio­są­ce się po wo­dzie ja­kieś nad­zwy­czaj­ne po­ru­sze­nie. Wnet nad szum wia­tru wy­bi­ła się wrza­wa wła­ści­wa znacz­nym zgro­ma­dze­niom, która sta­wa­ła się tym in­ten­syw­niej­sza, im bar­dziej zbli­ża­li się do celu. I jakaś dziw­na nuta, zło­wro­ga i nie­przy­jem­na, dźwię­cza­ła nad tym wszyst­kim.

– Coś mi się wy­da­je, mości pa­no­wie – po­wie­dział nagle Kawka, pro­stu­jąc się w sio­dle. – Że mają tam wcale nie­zły jar­mark.

I rze­czy­wi­ście: przed wio­ską ze­bra­li się chyba wszy­scy miesz­kań­cy Osta­łów­ka. W czer­wo­nej po­świa­cie do­ga­sa­ją­ce­go słoń­ca ko­tło­wał się czar­ny mo­tłoch na­je­żo­ny wi­dła­mi i świa­tła­mi po­chod­ni. Strasz­ny wrzask wi­siał nad tym wszyst­kim.

– Uwiel­biam jar­mar­ki. – Pi­how­ski wes­tchnął cięż­ko. – A zwłasz­cza takie z wi­dła­mi i po­chod­nia­mi. O, patrz, do­brze widzę? Wóz z gno­jem wy­to­czy­li? Ha, zna­czy się sa­mo­sąd. To co, Sam­bo­rze? Po na­sze­mu?

Sam­bor nie od­po­wie­dział. Zmarsz­czył tylko czoło i gła­dził w za­my­śle­niu wąsa. W końcu zaś bez ostrze­że­nia się­gnął po ban­do­let i ru­szył w kie­run­ku tłumu. To­wa­rzy­sze nie cze­ka­li – po­szli zaraz za nim.

W pierw­szej chwi­li my­śle­li, że rot­mistrz po pro­stu wpad­nie w tłum i za­cznie tłuc mo­tłoch na oślep; tak szyb­ko pę­dził na swoim Pa­ła­szu. Stał w strze­mio­nach nisko po­chy­lo­ny, a przy tym roz­pę­dzo­ny jak wście­kły wilk w polu. Gdyby w takim tem­pie ude­rzył na wie­śnia­ków, nie­chyb­nie po­ło­żył­by kilku samą tylko mocą pędu.

Nie ude­rzył. Nie po­ło­żył.

Zaraz przed tłu­mem zwol­nił konia i wy­pa­lił w po­wie­trze z ban­do­le­tu; roz­ża­rzo­na kula jak iskra wy­pa­li­ła ku pur­pu­rze wie­czor­ne­go nieba.

Tłusz­cza za­mar­ła, a wrza­ski uci­chły jak ucię­te nożem.

– Można wie­dzieć – za­wo­łał, spo­glą­da­jąc z góry na ho­ło­tę. – Co tu się wy­pra­wia?

Szmer szep­tu prze­to­czył się przez tłum, ktoś z tyłu krzyk­nął coś nie­zro­zu­mia­le i znowu za­czął robić się har­mi­der, nikt jed­nak z tłumu nie od­wa­żył się od­po­wie­dzieć rot­mi­strzo­wi. Sam­bor po­ru­szył się nie­spo­koj­nie, wy­pa­trzył wśród ludzi roz­la­tu­ją­cą się fur­man­kę z gno­jem. Na gnoju leżał czło­wiek.

Za­braj­ski za­klął pod nosem i wje­chał ko­niem mię­dzy wie­śnia­ków, roz­py­cha­jąc ich na boki bez par­do­nu. Pa­łasz za­trzy­mał się do­pie­ro przed bar­czy­stym męż­czy­zną o par­szy­wej apa­ry­cji miej­sco­we­go za­bi­ja­ki. Chłop trzy­mał dy­szel fury i naj­wy­raź­niej nie za­mie­rzał go pusz­czać.

– Jak cię zwą? – za­py­tał Sam­bor, wy­chy­la­jąc się z sio­dła.

– Rzepa… panie.

– Co tu ro­bisz, Rzepo?

– Pil­nu­ję, żeby ten, o tu, nie uciekł…

Le­żą­cy na wozie nie wy­glą­dał na ta­kie­go, który miał­by ucie­kać. Miej­sco­wi po­bi­li go tak okrut­nie, że trud­no było nawet ocze­ki­wać, że bę­dzie w sta­nie sam się pod­nieść, a co do­pie­ro bie­gać.

– A kto to jest? I czym wam w ogóle za­wi­nił, że­ście się z nim obe­szli go­rzej niż ze szlach­to­wa­ną świ­nią?

– O, panie! – Rzepa mach­nął ma­syw­ną łapą. – Że­by­ście to wie­dzie­li, jaką wy teraz świ­niom krzyw­dę czy­ni­cie, że je z tym czar­tem rów­na­cie! Świ­nie cho­ciaż żyją z po­żyt­kiem dla do­brych ludzi, a ten tutaj to naj­gor­szy po­miot, jaki żył mię­dzy nami, a knuł i w kon­szach­ty wcho­dził ze złemi…

– Mó­wi­cie o nim jak o naj­gor­szym bie­sie – rzu­cił fleg­ma­tycz­nie Kawka, który chwi­lę wcze­śniej wraz z Pi­how­skim sta­nął za rot­mi­strzem. – A dotąd jesz­cze jego imie­nia nie po­zna­li­śmy. Kto zacz?

– Ten tutaj zwie się Do­ma­goj, bo­daj­by go…

– A bo­daj­by go i dwa razy. Nuże, od­po­wiedz­cie na py­ta­nie rot­mi­strza, wszak nie za imię go tak opra­wi­li­ście?

– E, gdzie za imię! Toć cza­row­nik prze­cie i to naj­po­dlej­szy, bo po no­cach cza­ru­je…

– Cza­row­nik? – Za­braj­ski coraz bar­dziej ro­ze­źlo­ny ze­sko­czył z Pa­ła­sza i pod­szedł do fury tak szyb­ko, że Rzepa pu­ścił nagle dy­szel, który z mo­krym pla­śnię­ciem upadł w błoto. – A po czym to miar­ku­je­cie? Albo to za­klę­cia czy uroki na was rzu­cał?

– No… uroki…

Sam­bor zła­pał Do­ma­go­ja za nad­gar­stek i spoj­rzał na dłoń zmal­tre­to­wa­ne­go wie­śnia­ka. Długo tak pa­trzył i oglą­dał rękę chło­pa, to z jed­nej, to z dru­giej stro­ny, szu­ka­jąc cze­goś naj­wy­raź­niej. Potem zaś oparł się o burtę fury, spoj­rzał w zie­mię i znie­ru­cho­miał na chwi­lę.

– Alek­san­drze… – po­wie­dział w końcu gło­sem drżą­cym z tłu­mio­nej furii. – Weź­cie pro­szę z Kawką tego… Do­ma­go­ja… I za­bierz­cie czym prę­dzej do go­spo­dy. Tam go umyj­cie i opa­trz­cie.

– Panie! – za­wo­łał Rzepa. – Co wy za­mier­za­cie uczy­nić, prze­ca mówię…

Nie skoń­czył.

Sam­bor do­padł go jak żbik. Choć wie­śniak był da­le­ce wyż­szy od Za­braj­skie­go, rot­mistrz zdzie­lił go w szczę­kę i tylko tym jed­nym cio­sem po­wa­lił na zie­mię. Zanim kto­kol­wiek z tłumu zdą­żył pod­nieść wrzask, wy­szarp­nął sza­blę i rzu­cił się w kie­run­ku tłumu.

– Wie­prze nie­czy­ste! O tym wam pra­wi­łem, tego was uczy­łem?! Sami sądy sobie spra­wu­je­cie? Dawać mi tu ma­jąt­ni­ka! Ale już! Do mnie!

I po­czął mio­tać się tak z wście­kło­ścią, na­wo­łu­jąc i wy­kli­na­jąc, a do­tych­czas sko­tło­wa­na tłusz­cza co­fa­ła się za­sko­czo­na tym na­głym wy­bu­chem furii i sza­blą, która w mi­go­tli­wym świe­tle po­chod­ni bły­ska­ła jak bły­ska­wi­ca, gdy tłukł pła­zem każ­de­go, kto tylko się na­pa­to­czył.

– Skur­wy­sy­ny! – sap­nął w końcu, gdy prze­szła mu pierw­sza złość. – To ja za was karku nad­sta­wiam, pil­nu­ję, a wy tu sobie sami…

– Mó­wi­łem ci, żeś nie­po­praw­ny ide­ali­sta – rzu­cił Pi­how­ski, pod­cho­dząc do wozu. Prze­stą­pił nad le­żą­cym w bło­cie Rzepą, który trzy­mał się za roz­bi­tą głowę i za­wo­dził roz­pacz­li­wie. – Cham­stwo bę­dziesz zasad spra­wie­dli­wo­ści uczył, kiedy oni nawet wi­del­ca nie umie­ją trzy­mać…

– Za dużo ga­dasz. Łap­cie wóz i za­bierz­cie mi tego nie­szczę­śni­ka sprzed oczu. Mą­jąt­nik! Wię­cej nie będę wy­wo­ły­wać!

Dość już prze­rze­dzo­ny tłum za­fa­lo­wał i w końcu wy­stą­pił zeń łysy czło­wiek z po­kaź­nym brzu­chem i nie mniej po­kaź­nym wąsem. Twarz miał brzyd­ką, na­la­ną, co w po­łą­cze­niu z ma­ły­mi prze­stra­szo­ny­mi oczka­mi two­rzy­ło do­pra­wy ka­ry­ka­tu­ral­ny ob­ra­zek.

– Bor­kus. – Za­braj­ski przy­po­mniał sobie imię po­wo­ła­ne­go przed ro­kiem ma­jąt­ni­ka. – Mogę spy­tać, dla­cze­go w mojej wsi, którą dałem ci pod opie­kę, urzą­dza­cie sobie bur­del?

– Panie… Ja…

– Sra, nie ja. Pro­wadź do sie­bie, mamy do po­ga­da­nia.

Ma­jąt­nik ro­zej­rzał się wkoło roz­pacz­li­wie, ale po­krzy­ku­ją­cy jesz­cze przed chwi­lą tłum stop­niał już nie­mal cał­ko­wi­cie. Widły i po­chod­nie gdzieś znik­nę­ły – zo­sta­ło tylko kilku męż­czyzn, któ­rzy pod nad­zo­rem to­wa­rzy­szy po­lnych za­czę­li pchać wóz z po­wro­tem w kie­run­ku oto­czo­nej wałem wsi.

 

3

 

Dom ma­jąt­ni­ka wła­ści­wie nie róż­nił się wiele od zwy­kłe­go chłop­skie­go tro­ja­ka. W za­cie­nio­nym kącie, zaraz za ple­cio­nym płot­kiem, ko­tło­wa­ły się tłu­ste świ­nie i gęsi. Po­środ­ku izby było pa­le­ni­sko z za­wie­szo­nym nad nim garem, za pa­le­ni­skiem zaś stały ława i skrzy­nia. Sy­pial­nię od resz­ty do­mo­stwa od­dzie­lo­no cien­ką ścia­ną z ple­cion­ki, gliny i chru­stu, w któ­rej zo­sta­wio­no wąski otwór na świe­cę ło­jo­wą. Świe­ca cuch­nę­ła i kop­ci­ła okrop­nie.

– Może… Może wódki? – spy­tał ma­jąt­nik, spo­glą­da­jąc nie­pew­nie na rot­mi­strza. Prze­stą­pił z nogi na nogę. – Coby tak tu o su­chym pysku nie gadać… Bim­be­rek też mam, do­pie­ro co…

– W rzyć sobie wsadź ten bim­be­rek – wark­nął Za­braj­ski. – Sia­daj, bo ja nie usie­dzę.

Ma­jąt­nik przy­cup­nął na naj­bliż­szym zydlu. Po­cią­gnął nosem i po­czął wo­dzić ocza­mi za rot­mi­strzem, który jak po­mur­nik krą­żył po izbie.

– Ten czło­wiek na wozie… Do­ma­goj, tak? Czym wam za­wi­nił?

– O, panie! Bo to długo by mówić…

– Więc mów krót­ko i tre­ści­wie. – Sam­bor wes­tchnął cięż­ko, z tru­dem po­wstrzy­mu­jąc wy­buch. – Wspo­mi­na­li­ście coś o cza­rach?

– A tak, panie, wspo­mi­na­li­śmy, bo i o czary w tym wszyst­kim cho­dzi, i o gusła. O gusła! Żebym to ja wie­dział, jakie tu siły nie­czy­ste się za­lę­gną, to bym babkę i ma­tu­lę w Mo­czy­dle cho­wał albo i dalej, w Brze­gach, coby spo­kój miały, a nie jak teraz, o! Każ­dej nocy przy księ­ży­cu bojam się, czy one gdzieś tam bi­du­le na pola nie cho­dzą, nie snują się mię­dzy wierz­ba­mi, bo im spo­czy­nek coś mąci…

– Bor­kus, cho­le­ra, ty mi o Do­ma­go­ju mia­łeś mówić, a nie o bab­kach i ma­tu­lach…

– Kiedy tu o Do­ma­go­ja wła­śnie się roz­cho­dzi! Szel­ma za­wsze wy­da­wał się jakiś taki dziw­ny, jakiś inny. Do sfer­ni­cy cho­dził rzad­ko, a ostat­nio w ogóle, gwiaz­dom czci nie od­da­wał, a na zwiezd­ni­ka pa­trzył spode łba i nie­przy­chyl­nie. Baby po wsi plo­tły, że to przez to, że zwiezd­nik mu jakąś przy­krość po­wie­dział, ale kto by tam babom wie­rzył. A potem masz: pierw­szy kogut po świę­cie Zej­ścia, a tu ka­płan na samym środ­ku wsi po­szar­pa­ny go­rzej niż suk­nia w noc po­ślub­ną. Przy­kry widok, dzie­cia­ki się wy­dar­ły, baby pła­ka­ły, a my już trze­ci mie­siąc bez po­słu­gi je­ste­śmy… Zro­bi­li­śmy mu ład­niut­ką mo­gił­kę na cmen­ta­rzu za sfer­ni­cą, ale jakoś tak dziw­nie nam było, nie­przy­jem­nie, bo jak to: zwiezd­ni­ka ubić? I to tak bez­boż­nie?

Sam­bor za­marł, utkwił ba­daw­czy wzrok w ospo­wa­tej twa­rzy ma­jąt­ni­ka.

– Nikt mi nie mówił, że­ście ka­pła­na stra­ci­li… – po­wie­dział cicho.

– A bo kto miał mówić? Je­sień tuż-tuż, za­pa­sy trze­ba robić, nikt domu nie chciał zo­sta­wiać… Cho­ciaż strach było w tym domu sie­dzieć. Już wtedy zro­zu­mie­li­śmy, że to zły omen, ubi­cie ta­kie­go do­bre­go czło­wie­ka. Bo dobry był ten zwiezd­nik, choć lu­biał sobie popić i po­dob­no baby szczy­pał cza­sem, ale kto bym tam babom wie­rzył…

– Bor­kus…

– No i to był pierw­szy trup.

– Pierw­szy?

– Ano, pierw­szy, pierw­szy… – Ma­jąt­nik za­pa­trzył się po­sęp­nie w trza­ska­ją­cy w pa­le­ni­sku ogień. – Potem był Cho­łek Ko­żu­czek, też dobry chłop. Ojcu na go­spo­dar­ce po­ma­gał, pił równo, a silny był niby smok… Za tym, panie, to do­pie­ro dzie­wu­chy się oglą­da­ły! Miesz­kał zaraz na brze­gu wio­ski. Sam go zresz­tą wcale lu­bi­łem, chłop był na schwał. A teraz masz taki los: leży nie­da­le­ko zwiezd­ni­ka.

– I temu Choł­ko­wi… Co mu się stało?

– Licho wie. To samo, co ka­pła­no­wi: roz­rzu­co­ny po placu, ale opo­rzą­dzo­ny przy tym tak, żeśmy le­d­wie twarz po­zna­li­śmy… Bied­na matka rozum po­stra­da­ła, oj­ciec też za­nie­mógł, bo wiel­kie w nim na­dzie­je mieli, a tu takie nie­szczę­ście.

– Był ktoś jesz­cze?

– Jak dotąd to tyle, panie. – Ma­jąt­nik wzru­szył ra­mio­na­mi. – Ale póki Do­ma­goj żyje, póty Osta­łó­wek nie bę­dzie spał spo­koj­nie.

– Bor­kus. – Sam­bor wzno­wił krą­że­nie po izbie, tym razem bar­dziej ner­wo­wo. Za­czął na­wi­jać na palec bujny wąs. – Snu­jesz opo­wie­ści o lu­dziach, któ­rych coś po­szar­pa­ło tak strasz­li­wie, że le­d­wie trupy by­li­ście w sta­nie roz­po­znać… Że jest źle we wsi i ner­wo­wo, to widzę i bez two­jej opo­wie­ści, ale skąd w tym wszyst­kim do cho­le­ry Do­ma­goj? Z tego co wi­dzia­łem, to czło­wiek li­chej po­stu­ry…

– Li­chej po­stu­ry i pod­łe­go serca.

– Niech­by był i pod­łe­go serca. Bor­kus, czy ty mnie masz za idio­tę?

– Ja… – Ma­jąt­nik po­bladł. – Jakże to? Ja… Nie śmiał­bym!

– Więc mów mi zaraz, co wam ten czło­wiek za­wi­nił? Czemu go tak urzą­dzi­li­ście? I skąd po­mysł, że to aku­rat on? Bo ka­płan krzy­wo na niego spoj­rzał? A Cho­łek co, nie zszedł mu z drogi?

– A to rzecz jasna jak słoń­ce, panie! Tu One­lia wszyst­kie­mu winna!

Sam­bor przy­sta­nął i spoj­rzał z ukosa na chło­pa.

– Co znowu za One­lia? – spy­tał. Kilka kro­ków i już stał nad ma­jąt­ni­kiem i spo­glą­dał na niego z góry świ­dru­ją­cym wzro­kiem.

– No… One­lia. – Bor­kus sku­lił się w sobie. – Była tu taka jedna…

– Była? Ko­lej­na za­mor­do­wa­na nocą przez chło­pa li­chej po­stu­ry i pod­łe­go serca?

– Ano nie. Dusza ją opu­ści­ła przed ro­kiem, na dziu­ra­wię zmar­ła. Ta One­lia to pięk­na dzie­wu­cha była, szyja jak u ła­bę­dzia, buzia ru­mia­na i za­wsze we­so­ła, ale cho­rób­sko oszpe­ci­ło ją okrut­nie i szyb­ko za­bra­ło w piach… Cho­łek strasz­nie za nią pła­kał.

– I co ma do tego Do­ma­goj?

Bor­kus za­wa­hał się, spoj­rzał nie­pew­nie na rot­mi­strza.

– Jak mó­wi­łem – ma­jąt­nik za­czął nagle mówić bar­dzo szyb­ko. – Onel­ka to była cudna dzie­wu­cha. Wszyst­kie młode chło­pa­ki za nią bie­ga­ły, bili się nie­raz, ino jeden Do­ma­goj nijak nie miał do niej cią­got. Baby mó­wi­ły, że on jest od­mie­niec i dla­te­go… ro­zu­mie­cie… Ale kto by tam babom wie­rzył!

Sam­bor przy­gryzł wargę.

– Onel­ka też to przy­uwa­ży­ła i chyba dla hecy pró­bo­wa­ła uwo­dzić Do­ma­go­ja. Wi­dzi­cie, panie, ona już taka tro­chę była: młoda i gład­ka prze­pió­recz­ka, za­wsze chęt­na do łó­żecz­ka.

Za­braj­ski skrzy­wił się, gdy twarz ma­jąt­ni­ka roz­cią­gnę­ła się w ob­le­śnym uśmie­chu od­sła­nia­ją­cym aż na­zbyt brud­ny i wy­bra­ko­wa­ny gar­ni­tur zębów.

– Ona zresz­tą w ogóle ani my­śla­ła o za­mąż­pój­ściu – pod­jął opo­wieść. – Chło­pa­ka­mi ba­wi­ła się niby ma­lo­wa­ny­mi lal­ka­mi czy ko­lo­ro­wy­mi chu­s­ta­mi, nie­je­den łeb dał sobie za nią roz­bić, a i ob­ła­pić po wódce się nie wsty­dzi­ła, taka to była dzie­wu­cha!

– Bor­kus… – upo­mniał go coraz bar­dziej znie­cier­pli­wio­ny Sam­bor. – Co było mię­dzy Do­ma­go­jem a One­lią?

– A nic w końcu. – Ma­jąt­nik wzru­szył ra­mio­na­mi. – Tak przy­naj­mniej po­wia­da­ją. Na we­se­lu u Ko­cu­chów ponoć lgnę­ła do niego w sto­do­le tak, że le­d­wie się od­pę­dził, a potem zdy­bał ich Cho­łek. No więc po­ża­li­ła się Onel­ka, że Do­ma­goj do niej się do­bie­rał, tyle że ten, nu… Nie od stro­ny piczy, za prze­pro­sze­niem pana, ino od dru­giej. Choł­ka furia strasz­na wzię­ła, nie wia­do­mo czy od zło­ści na dzi­wac­twa Do­ma­go­ja, czy z za­zdro­ści, no ale co… Po­bi­li się okrut­nie.

– I co potem było?

– Ano nic. Dziew­czy­na wkrót­ce zmar­ła, Cho­łek pił z roz­pa­czy, a teraz nie ma ani dziew­czy­ny, ani Choł­ka. A Do­ma­goj jak był, tak jest. Źle nam życzy ten czło­wiek, panie. I źle to wsi wróży, że cią­gle dycha cały i zdrów. A mści­wy, że hej! Od razu wie­dzie­li­śmy, że za­wiść go trzy­ma i za­wiść ta musi zna­leźć w końcu uj­ście. I zna­la­zła, psia mać, zna­la­zła…

W izbie za­pa­dła cisza. Ma­jąt­nik nic już nie mówił; sie­dział po pro­stu za­du­ma­ny i gapił się w pa­le­ni­sko. Ogień trza­skał cicho, rzu­ca­jąc po cha­cie dłu­gie cie­nie.

– Słu­chaj, Bor­kus, twier­dzisz, że Do­ma­goj czer­pał z Nurtu – po­wie­dział Sam­bor po dłuż­szej chwi­li. – Że uży­wał magii, guseł. Je­steś tego pe­wien? Masz ja­kieś do­wo­dy? Wi­dzia­łeś w ogóle jego dło­nie?

– A po co mia­łem mu na łapy pa­trzeć? – zdzi­wił się Bor­kus. – Albo to ja zwiezd­nik je­stem, coby lu­dziom pa­trzeć na ręce?

– Magia to nie żarty, Bor­kus. Oskar­żasz Do­ma­go­ja o nie­czy­ste prak­ty­ki, a to gar­dło­wa spra­wa. Dla­te­go pytam: czy masz do­wo­dy, że Do­ma­goj uży­wał magii?

– Toć każda baba we wsi powie…

– Kto by tam babom wie­rzył – wark­nął zi­ry­to­wa­ny Za­braj­ski. – Krę­cisz coś, Bor­kus, a ja je­stem albo za głupi, albo zbyt zmę­czo­ny, by ro­ze­znać, co kon­kret­nie. Wró­ci­my jesz­cze do tej roz­mo­wy.

Zanim chłop zdą­żył co­kol­wiek od­rzec, Sam­bor wstał i wy­szedł z cha­łu­py. Przez otwar­te drzwi wpa­dło do izby chłod­ne nocne po­wie­trze.

Chwi­lę póź­niej pło­mień świe­cy ło­jo­wej za­ko­le­bał się, za­mru­gał i zgasł.

4

Si­ny­ia już dawno wze­szła, gdy wy­szedł na opu­sto­sza­ły plac.

Oko­lo­na pier­ście­niem błę­kit­na pla­ne­ta miała wła­śnie swoją peł­nię i spra­wia­ła, że noc była ja­śniej­sza niż za­zwy­czaj. Kolos świe­cił przy tym tak mocno, że nawet roz­sy­pa­ny na noc­nym nie­bie ka­lej­do­skop gwiazd zda­wał się blak­nąć przy jego ogro­mie. Była jed­no­cze­śnie w tej bla­do­nie­bie­skiej po­świa­cie jakaś dziw­na groza, która spra­wia­ła, że oko­licz­ne cha­łu­py, po­chy­lo­ne i za­nie­dba­ne, ko­ja­rzy­ły się ra­czej z kur­ha­na­mi, ani­że­li z ludz­ki­mi sie­dli­ska­mi. Cisza, która od nich biła, zda­wa­ła się być ciszą opusz­czo­ne­go cmen­ta­rzy­ska; próż­no Sam­bor na­słu­chi­wał do­bie­ga­ją­cych z kur­nych chat roz­mów, od­gło­sów pi­ja­ty­ki czy choć­by szcze­ka­nia psów.

Dziw­na oko­li­ca – po­my­ślał Za­braj­ski, po­pra­wia­jąc mi­mo­cho­dem sza­blę. Dziw­na i nie­przy­jem­na.

Kroki skie­ro­wał pro­sto do go­spo­dy, która stała zaraz przy bra­mie wjaz­do­wej. Bu­dy­nek nie był duży, ale przy­naj­mniej jako je­dy­ny w oko­li­cy nie wy­glą­dał na ruinę, a do tego miał nawet pię­tro. W oknie głów­nej izby tliło się świa­tło. Słabe, ale za­wsze jed­nak świa­tło. Nie spo­dzie­wał się za­stać we­wnątrz wiel­kie­go tłumu, zwłasz­cza mając w pa­mię­ci opu­sto­sza­ły szlak. Z dru­giej stro­ny takie miej­sca za­wsze przy­cią­ga­ły ludzi. Zresz­tą…

– One­el­kaa!

Aż pod­sko­czył, sły­sząc z po­bli­skiej cha­łu­py przy­tłu­mio­ne za­wo­dze­nie. Spoj­rzał w tam­tym kie­run­ku, ale nie doj­rzał nic szcze­gól­ne­go; małe okien­ko wy­cho­dzą­ce na plac było puste i ciem­ne.

Zwy­kły głu­pek – po­wtó­rzył sobie, wcho­dząc do go­spo­dy. Zwy­kły, wio­sko­wy głu­pek.

Mimo to gęsia skór­ka trzy­ma­ła go jesz­cze długo.

5

W in­nych czę­ściach Ri­te­rii za­jaz­dy i go­spo­dy za­zwy­czaj pę­ka­ły w szwach; w po­wie­trzu uno­si­ły się dym i ostry za­pach al­ko­ho­lu, a izby pełne były przy­jezd­nych z naj­róż­niej­szych stron świa­ta. W ta­kich miej­scach spo­ty­ka­li się Tu­to­wie, Fel­so­wie, Lyowia­nie, a nawet nie­lu­dzie. Nie­rzad­ko by­wa­ło tak, że po­nu­ry czło­wiek z za­cho­du zno­sił to­wa­rzy­stwo aste­ra czy ru­basz­ne­go kra­sno­lu­da, nie­raz też zresz­tą koń­czy­ło się na wspól­nych pi­ja­ty­kach.

Tu jed­nak była Dzicz, da­le­kie po­gra­ni­cze na wscho­dzie Ri­te­rii. Osta­łó­wek, Brze­gi, Mo­czy­dło, a wresz­cie cała zie­mia osta­łow­ska; wszyst­ko to był na­ro­do­wo­ścio­wy mo­no­lit ludzi, za­ścia­nek. Nie lu­bio­no tu ob­cych, a miej­sco­wa go­spo­da do­wo­dzi­ła tego aż nader do­bit­nie.

W ciem­nej izbie było ra­czej pusto i nie­przy­jem­nie. Dłu­gie stoły i ławy stały bez ładu i skła­du, nie­któ­re po pro­stu le­ża­ły. Z su­fi­tu zwi­sał wpraw­dzie ży­ran­dol, ale gęsty ko­bie­rzec pa­ję­czyn i kurzu wska­zy­wał ra­czej na jego de­ko­ra­cyj­ną – jeśli można to tak na­zwać – rolę. Je­dy­nie pa­le­ni­sko da­wa­ło nieco świa­tła, jed­nak są­dząc po ilo­ści wrzu­co­ne­go doń drew­na, zbli­żał się czas za­mknię­cia i nikt nie rwał się, by do­rzu­cić szczap i oświe­tlić po­miesz­cze­nie tro­chę bar­dziej.

Gości było rap­tem kilku, przy czym wszy­scy spali po­pi­ci. Z pew­no­ścią byli miej­sco­wi; Za­braj­ski ni­g­dzie jed­nak nie wi­dział Kawki czy Pi­how­skie­go.

Prze­szedł przez salę, omi­ja­jąc z da­le­ka psa ob­gry­za­ją­ce­go ogrom­ną kość, naj­pew­niej wo­ło­wą.

– Szu­kam moich ludzi – po­wie­dział do sie­dzą­ce­go za szynk­wa­sem męż­czy­zny w cham­skiej sier­mię­dze i ka­pot­ce. – To szlach­ci­ce pod bro­nią, po­zna­li­by­ście z da­le­ka. Mieli ze sobą ran­ne­go…

– Aha. – Męż­czy­zna po­ru­szył się nie­spo­koj­nie. – Do­ma­go­ja…

– Jak ro­zu­miem, są tutaj?

– Ano są, panie, ino ka­za­łem im dyr­dać na górę, coby tu do­brym lu­dziom nie za­wa­dza­li. Sami ro­zu­mie­cie, ten Do­ma­goj to…

– Czło­wiek li­chej po­stu­ry i pod­łe­go serca, a do tego cza­row­nik. Wiem, ma­jąt­nik ra­czył coś wspo­mnieć.

– Aha.

– Przy­nieś nam piwa – rzu­cił Sam­bor, wi­dząc po męt­nym spoj­rze­niu szyn­ka­rza, że nie­wie­le się od niego dzi­siaj dowie. – I pil­nuj, żeby nikt nam nie prze­szka­dzał. Mam już dość nie­spo­dzia­nek na dzi­siaj.

Od­szedł od kon­tu­aru i skie­ro­wał się w stro­nę scho­dów, gdy męż­czy­zna jesz­cze za­wo­łał do niego:

– A, panie! Był­bym za­po­mniał! Tam z wiel­moż­ny­mi… Tam jesz­cze jakaś ko­bie­ta jest. Nie­ludź!

Sam­bor za­trzy­mał się z dło­nią na drew­nia­nej po­rę­czy. Po­ręcz była brud­na, stara i wy­ma­ga­ła pil­nej re­no­wa­cji. Le­pi­ła się.

– Po­ra­dzę sobie – rzu­cił bar­dziej do sie­bie niż do szyn­ka­rza.

 

6

– Bę­dzie żył?

– Bę­dzie – od­po­wie­dział Pi­how­ski, zer­ka­jąc na Sam­bo­ra z ukosa. – Wy­li­że się na wio­snę, a do żniw pew­nie bę­dzie mógł nawet robić kosą, cho­ciaż z dru­giej stro­ny pies jeden wie, jak długo nią po­pra­cu­je. Te kur­wie syny na­praw­dę so­lid­nie go oćwi­czy­ły… Wi­dzisz jak mu nos urzą­dzi­li? Ha, jeden wiel­ki kar­to­fel. W życiu ta­kie­go w polu nie wi­dzie­li…

– Panuj nad sobą – rzu­cił chłod­no Za­braj­ski. – Zwłasz­cza że macie w kom­pa­nii nie­wia­stę, jak widzę.

W isto­cie: w za­ska­ku­ją­co dużym al­kie­rzu poza to­wa­rzy­sza­mi po­lny­mi i Do­ma­go­jem prze­by­wa­ła także ko­bie­ta. Sam­bor od razu zro­zu­miał, co miał na myśli szyn­karz, mó­wiąc o niej „nie­ludź”. Ko­bie­ta miała z pew­no­ścią silne aster­skie ko­rze­nie, ale nie była z pew­no­ścią czy­stej krwi aster­ką; jak na ich stan­dar­dy była nieco zbyt za­okrą­glo­na i za niska. Miała cha­rak­te­ry­stycz­ne ciem­ne, mig­da­ło­we oczy i drob­ną, trój­kąt­ną twa­rzycz­kę oko­lo­ną burzą ciem­nych loków, które prze­wią­za­ła skó­rza­ną opa­ską. No­si­ła się po męsku i Sam­bor przy­znał przed sobą w duchu, że miało to pewne za­le­ty: spodnie i buty z cho­le­wa­mi nie kryły szczu­płych nóg ko­bie­ty, a i skó­rza­ny ka­ftan opi­nał jej ciało w po­bu­dza­ją­cy wy­obraź­nię spo­sób. Przy­jem­nej apa­ry­cji nie psuły nawet spi­cza­ste uszy.

– Sam­bor Za­braj­ski herbu Raróg, rot­mistrz jazdy po­lnej – przed­sta­wił się. Ścią­gnął przy tym koł­pak z pió­rem i za­miótł nim, skła­nia­jąc się nisko a grzecz­nie, jak przy­sta­ło szlach­ci­co­wi w obec­no­ści ko­bie­ty. – Także przy­ja­ciel tu obec­nych, któ­rych za­pew­ne już wać­pan­na po­zna­łaś. Ufam, że od tej lep­szej stro­ny.

– Szali – przed­sta­wi­ła się w od­po­wie­dzi ko­bie­ta, ski­nąw­szy de­li­kat­nie głową. – To­wa­rzy­sze wspo­mi­na­li o waści ma­nie­rach i widzę, że nie było w ich opo­wie­ściach prze­sa­dy.

– Pre­cy­zu­jąc – wtrą­cił się Kawka, z wła­ści­wym sobie fleg­ma­ty­zmem. – Alek­san­der opo­wia­dał coś o kiju w zadku i na­dę­tym po­czu­ciu spra­wie­dli­wo­ści. Było rów­nież o sła­bo­ści do aster­skich pi­czek i ka­pli­czek, jeśli mnie pa­mięć nie myli. W każ­dym razie jakoś li­rycz­nie cię przed­sta­wił.

– Pta­szy­sko jak za­wsze kon­fa­bu­lu­je – spod gę­stej brody Pi­how­skie­go bły­snę­ły wy­szcze­rzo­ne zęby. – Ubar­wia, choć to kawka, nie pa­pu­ga. Sam wiesz naj­le­piej, Sam­bo­rze, że nie ina­czej cię przed­sta­wiam jak w naj­pięk­niej­szych bar­wach!

– Nigdy w to nie wąt­pi­łem. Pani, jeśli mi wolno: co cię spro­wa­dza w te dzi­kie stro­ny?

– Jakby to ujął waści przy­ja­ciel… pre­cy­zu­jąc – od­po­wie­dzia­ła po chwi­li na­my­słu i z lek­kim uśmie­chem. – Py­ta­nie waści brzmi: „co ro­bisz, pani, w tej oko­li­cy sa­mot­na i bez ob­sta­wy? Wszak zima za pasem i nawet aste­ro­wie wra­ca­ją ze szla­ku, a ty je­steś sama i de­li­kat­na niby puch zi­mo­wy. To zaś nie miej­sce dla damy; tu­tej­si są kse­no­fo­ba­mi, ob­cych szczu­ją psami, a baby gwał­cą i spro­wa­dza­ją na drogę nie­rzą­du. Czemu tedy za­wi­ta­łaś w te nie­przy­ja­zne oko­li­ce?”.

Pi­how­ski, który naj­wy­raź­niej opróż­nił już parę kufli, od­chy­lił głowę i ryk­nął śmie­chem. Szali za­wtó­ro­wa­ła mu, choć z wła­ści­wym ko­bie­cie wdzię­kiem. Nawet Kawka par­sk­nął.

– Jakby mi to panna z ust wy­ję­ła. – Sam­bor z wes­tchnie­my rzu­cił koł­pak na sto­ją­cą pod ścia­ną skrzy­nię. – Widzę, że nie próż­no­wa­li­ście. Cie­szy mnie to wiel­ce, bo i ja nie po­zo­sta­łem bez­czyn­ny. Po­cią­gną­łem za język ma­jąt­ni­ka, choć to, co mi opo­wie­dział, nijak mi się nie spodo­ba­ło. I wam też się nie spodo­ba.

– O pro­szę. – Pi­how­ski wciąż jesz­cze uśmie­chał się sze­ro­ko, ale dla za­sa­dy przy­brał bar­dziej rze­czo­wy ton. – A co nie­bo­rak ze­znał?

Sam­bor ski­nię­ciem wska­zał na wciąż nie­przy­tom­ne­go Do­ma­go­ja.

– Nie wiem, czym im za­wi­nił ten nie­szczę­śnik, ale nie cie­szy się we wsi dobrą sławą.

– Tego się do­my­śli­li­śmy.

– Racja. – Za­braj­ski, po­dra­pał się po nosie. – Po­zwo­li­cie zatem, że wpierw zbio­rę myśli… I wy­słu­cham hi­sto­rii panny Szali, bo wciąż jest dla mnie za­gad­ką.

– Nie je­stem ani panną, ani za­gad­ką, Sam­bo­rze. Wy­star­czy Szali.

– W takim razie, opo­wiedz mi o sobie… Szali. Chęt­nie do­wiem się, skąd się tu wzię­łaś. Ach, po­cze­kaj, zdaje się, że to do mnie. Nuże, wejść! Ha, jest i moje piwo, dobra nasza. To teraz bądź tak miły, dobry czło­wie­ku i przy­nieś nam wszyst­kim wódki. Wszyst­kim? Szali?

– Nie od­mó­wię. Jak na pannę i za­gad­kę przy­sta­ło.

 

7

– Kto by się spo­dzie­wał, że na takim, za prze­pro­sze­niem was, za­du­piu bę­dzie taki jar­mark. – Pi­how­ski po­cią­gnął nosem, mru­żąc oczy.

Świe­ca w al­kie­rzu do­pa­la­ła się, a jej mi­go­tli­wy pło­mień tań­czył ago­nal­nie, wpra­wia­jąc cie­nie w coraz dzik­sze pląsy. W po­wie­trzu wi­sia­ła cięż­ka woń potu i al­ko­ho­lu. Nie­wiel­kie okien­ko wy­cho­dzą­ce na wiej­ski plac mróz po­krył szro­nem.

Długo roz­ma­wia­li, a pili jesz­cze dłu­żej. Szali oka­za­ła się nie tylko osobą o nie­co­dzien­nej i barw­nej hi­sto­rii, ale także nie­zwy­kle tę­giej gło­wie, jak na aster­kę przy­sta­ło. Cią­gnę­ła równo z po­lny­mi, choć w pew­nym mo­men­cie nawet jej wzrok zro­bił się jakby bar­dziej szkli­sty. To, że i jej wresz­cie al­ko­hol zmą­cił umysł, po­zna­li do­pie­ro, gdy za­czę­ła mie­szać mowę ri­ter­ską i aster­ską, two­rząc przy tym do­praw­dy prze­dziw­ny ga­li­ma­tias ję­zy­ko­wy.

Szali nie mó­wi­ła o sobie wiele, ale to, co mó­wi­ła, bu­dzi­ło za­in­te­re­so­wa­nie po­lnych. Do­wie­dzie­li się, że jest w grun­cie rze­czy par­szyw­cem, czyli owo­cem związ­ku aster­ki z czło­wie­kiem. Jak sama pod­kre­śla­ła z po­gar­dą, zwią­zek ten był ra­czej opar­ty na wza­jem­nej zwie­rzę­cej fa­scy­na­cji i chuci, a nie na god­nym bal­la­dy uczu­ciu. Aste­ro­wie rzad­ko kiedy mie­sza­li się z ludź­mi, głów­nie wzglę­du na róż­ni­ce kul­tu­ro­we.

Nie wy­po­wia­da­ła się do­brze o ro­dzi­cach, o matce mó­wiąc wręcz, że się kur­wi­ła. Szcze­gó­ły ro­dzin­nych pe­ry­pe­tii ra­czej po­mi­ja­ła, za to chęt­niej opo­wia­da­ła o swoim za­ję­ciu.

Sama okre­śla­ła sie­bie z aster­skie­go znaj­do­chą, co po ri­ter­sku ozna­cza­ło ‘tę, która zna duchy’. Pan­ni­ca za­rze­ka­ła się, a im wię­cej piła, tym za­rze­ka­ła się bar­dziej za­żar­cie, że bez czer­pa­nia z Nurtu jest w sta­nie roz­ma­wiać z tymi, któ­rzy już ode­szli. Nie ze wszyst­ki­mi oczy­wi­ście: swój ta­lent po­tra­fi­ła sto­so­wać je­dy­nie wzglę­dem tych, któ­rzy ode­szli gwał­tow­nie lub zo­sta­li za­bra­ni przez cho­ro­bę.

– Poza tym – po­wie­dzia­ła w któ­rymś mo­men­cie, rzu­ca­jąc coraz we­sel­sze­mu Pi­how­skie­mu ro­ze­źlo­ne spoj­rze­nie. – To nie jest jakiś nie­zwy­kły dar czy ta­lent. Zmar­li są wśród nas i nawet wy pew­nie kie­dyś się z nimi ze­tknę­li­ście. Wi­dzie­li­ście kie­dyś czar­ne la­taw­ce, snu­ją­ce się wokół sa­mot­nych drzew w polu? Albo kubki spa­da­ją­ce same z sie­bie ze sto­li­ka? Pew­nie i wię­cej ta­kich przy­pad­ków było, tylko je­ste­ście zbyt pro­ści, żeby to zro­zu­mieć!

To po­wie­dziaw­szy, ci­snę­ła drew­nia­nym kub­kiem w Pi­how­skie­go, któ­re­go al­ko­hol zdą­żył już roz­grzać do czer­wo­no­ści.

– Może i pro­ści – po­wie­dział po­jed­naw­czo Za­braj­ski, oparł­szy głowę o ścia­nę. Dawno już da­ro­wa­li sobie roz­mo­wę na sto­ją­co i za­le­gli na pod­ło­dze. Jedna tylko Szali usia­dła na łóżku, u stóp nie­przy­tom­ne­go Do­ma­go­ja, wy­cią­ga­jąc przy tym zgrab­ne nogi, które opar­ła wy­god­nie o skrzy­nię.

– Może i pro­ści – po­wtó­rzył, gdy ze­brał myśli. – Ale na na­szej ro­bo­cie znamy się nie go­rzej, niż ty na swo­jej, tak więc wróć­my do na­sze­go nie­bo­ra­ka. Usta­li­li­śmy już, że nie jest to cza­row­nik czy gu­ślarz…

– Nie jest – zgo­dzi­ła się. – Gdyby czer­pał z Nurtu choć­by i przy­pad­kiem, to dło­nie miał­by nie po­gru­cho­ta­ne, tylko spa­lo­ne do kości. O ile w ogóle miał­by jesz­cze kości. Czyli teo­rię, we­dług któ­rej chło­pa­czy­na wcho­dzi w kon­szach­ty z mrocz­ny­mi si­ła­mi, wzywa upa­dłych i mści się za ja­kieś krzyw­dy, mo­że­my uznać za oba­lo­ną.

– O czym ona mówi, Sam­bo­rze? – spy­tał beł­ko­tli­wym gło­sem Kawka, o któ­rym my­śle­li, że już zdą­żył za­snąć. – Co do tego mają kości?

– Psia­krew, roz­ma­wia­li­śmy już chyba kie­dyś na ten temat… Do czer­pa­nia z Nurtu, do uży­wa­nia magii w dużym skró­cie, po­trzeb­ne są spe­cjal­ne rę­ka­wi­ce ze żmi­jo­wej łuski. Tyle że żmi­jów już dawno nie ma, a rę­ka­wic na świe­cie zo­sta­ło już nie­wie­le. Część po­gi­nę­ła, część po pro­stu się zu­ży­ła… Po­zo­sta­ły te, które leżą w ga­blot­kach u spa­sio­nych mi­strzów kon­fra­ter­ni. Są na tyle rzad­kie, że hie­rar­cho­wie za­kła­da­ją je na ważne uro­czy­sto­ści ku ucie­sze ga­wie­dzi. Cho­le­ra, cza­sem za­sta­na­wiam się, czy kie­dy­kol­wiek z nich na­praw­dę ko­rzy­sta­li…

– I jak oni tego… Cza­ro­wa­li­by bez tych żmi­jo­wych szpo­nów…?

– Moc Nurtu spa­li­ła­by ich na po­piół. Dajmy temu spo­kój, nie znam się na magii, zresz­tą nie o to teraz cho­dzi. Szali, masz jakiś po­mysł?

– Tamta dziew­czy­na – po­wie­dzia­ła aster­ka po dłuż­szym za­sta­no­wie­niu. – Ta cała One­lia. Ma­jąt­nik wspo­mi­nał, że zmar­ła na jakąś cho­ro­bę?

– Tak mówił.

Aster­ka przy­mknę­ła oczy. Sam­bor do­pie­ro w tym mo­men­cie zwró­cił uwagę, że de­li­kat­na uroda ko­bie­ty była nad­szarp­nię­ta przez zmę­cze­nie i sia­tecz­kę zmarsz­czek wokół oczu.

– Macie wiel­kie szczę­ście, pa­no­wie szlach­ci­ce, że za­in­te­re­so­wał mnie los wa­sze­go Do­ma­go­ja – po­wie­dzia­ła, uśmie­cha­jąc się lekko i ba­wiąc pu­stym już kub­kiem. – Macie też wiel­kie szczę­ście, że je­stem znaj­do­chą. Być może będę w sta­nie wam pomóc i to nie bez wła­snej sa­tys­fak­cji. Być może nie­któ­rzy tu ze­bra­ni igno­ran­ci zmie­nią swoje po­glą­dy na sferę aither, to jest du­cho­wą, i otwo­rzą oczy na spra­wy nie­wi­docz­ne szkieł­kiem i okiem.

– Miej li­tość i mów po ri­ter­sku – rzu­cił Pi­how­ski.

– Po­wiem. Jutro. Dzi­siaj oszczę­dzę wam trudu i nie będę mę­czyć żoł­nier­skich umy­słów elo­kwen­cją.

– Elo­kwent­na, też mi coś – ob­ru­szył się Kawka. – Po trzech pi­wach i bu­tel­ce wódki też je­stem, psia­krew, elo­kwent­ny. Do­brze gadam, Alek­san­drze?

– Bez wąt­pie­nia. – Aster­ka prze­cią­gnę­ła się i wsta­ła z łóżka. – Tym­cza­sem że­gnam panów. Muszę po­my­śleć nad czymś in­ten­syw­nie, a oba­wiam się, że moje ko­bie­ce prze­my­śle­nia nijak was nie za­in­te­re­su­ją. Sam­bo­rze, uży­czysz mi ra­mie­nia? Jak dotąd prze­ja­wiasz naj­więk­szą ogła­dę z two­ich kom­pa­nów, a mam obawy co do ja­ko­ści tu­tej­szej pod­ło­gi.

Za­braj­ski wstał. Podał ramię Szali, czy­niąc za­dość szla­chec­kie­mu wy­cho­wa­niu.

– Sądzę, że dziew­czy­na stała się noc­ni­cą – po­wie­dzia­ła aster­ka, gdy byli już na ko­ry­ta­rzu. Przy­lgnę­ła do jego ra­mie­nia ocho­czo, nie zdra­dza­jąc przy tym ja­kich­kol­wiek wąt­pli­wo­ści wzglę­dem pod­ło­gi. – Z two­jej opo­wie­ści wy­ni­ka, że była nie­brzyd­ka, chłop­cy bie­ga­li za nią jak ko­gu­ty za ko­kosz­ką, a do tego za­bra­ła ją cho­ro­ba. Spo­tka­łeś kie­dyś noc­ni­cę?

– Raz. Nic przy­jem­ne­go.

– Śmierć rzad­ko kiedy jest przy­jem­na, a zmar­li, któ­rzy nie wró­ci­li do gwiazd, lubią uprzy­krzać życie tym, któ­rzy wciąż mogą się nim cie­szyć. Nie zdzi­wi­ła­bym się, gdyby One­lia oka­za­ła się po pro­stu ko­lej­ną wio­sko­wą… No cóż.

– Póki co, wszyst­ko na to wska­zu­je.

Przy­lgnę­ła do jego ra­mie­nia jesz­cze moc­niej i Sam­bor poza silną wonią al­ko­ho­lu po­czuł ja­śmin. Prze­szedł go dreszcz.

– To mój pokój, panie polny.

– Twój. Do­bra­noc, Szali.

Spoj­rze­li na sie­bie, a aster­ka uśmiech­nę­ła się lekko, nieco za­wa­diac­ko. I przy­su­nę­ła się bli­żej.

Przy­lgnę­li do sie­bie nagle, bez uprze­dze­nia. Do­ci­snął ją po pro­stu do ścia­ny i przy­warł usta­mi do jej ust, ona zaraz za­rzu­ci­ła mu ręce na szyję i od­da­ła po­ca­łu­nek. Miała mięk­kie i wil­got­ne wargi, któ­rych smak pod­nie­ca­ją­co mie­szał się ze sma­kiem al­ko­ho­lu. Po­czuł, jak jej cia­sno opię­te skó­rza­nym ka­fta­nem pier­si prężą się pod jego pal­ca­mi. Chwy­cił ją za po­ślad­ki i uniósł lekko, czu­jąc, jak opla­ta go nogą i do­ci­ska do sie­bie.

– Myślę… – mruk­nę­ła, mru­żąc oczy, gdy dziel­nie wal­czył z gu­zi­ka­mi jej ka­fta­na. – Myślę, że w łóżku bę­dzie wy­god­niej.

– Je­steś bar­dzo bez­po­śred­nia.

– Przy­po­mnij mi, pro­szę, co twój ku­dła­ty przy­ja­ciel mówił o tobie? Zdaje się, że nie tylko o ka­plicz­kach była mowa.

– Szali… – za­czął nagle zmie­sza­ny. – Ja…

– A ja… – od­po­wie­dzia­ła nie mniej zmie­sza­na. Po­dra­pa­ła się po nosku. – A ja chyba jed­nak tro­chę wda­łam się w matkę.

 

8

 

Na­stęp­ny po­ra­nek był zimny i wietrz­ny.

Słoń­ce, które wsta­ło już długo po pierw­szym ko­gu­cie, wy­glą­da­ło bar­dziej jak blady, ane­micz­ny i przy­sło­nię­ty szkłem krą­żek. Ptac­twa la­ta­ło po nie­bie nie­wie­le, a i ro­ślin­ność w oko­li­cy jakby za­mar­ła, przy­pró­szo­na po­ran­nym szro­nem. Cisza za­wi­sła nad oko­li­cą, chłod­na i nie­przy­jem­na.

Do kur­nej chaty, gdzie po­przed­nie­go wie­czo­ra Sam­bor sły­szał owo po­tę­pień­cze za­wo­dze­nie, po­szli chwi­lę po tym, jak za­czę­ło świ­tać. Zmro­żo­ne błoto chrzę­ści­ło pod no­ga­mi, trza­ska­ły ścię­te mro­zem ka­łu­że. Dziw­nie o po­ran­ku i na tle oko­li­cy wy­glą­da­ła ich mała grupa, gdzie szlach­ta szła w to­wa­rzy­stwie aster­ki.

– Wasza mi­łość… Za­szczyt… – star­sza ko­bie­ta, która im otwo­rzy­ła, aż po­bla­dła na widok to­wa­rzy­stwa. Miała nie­przy­jem­ny, skrze­czą­cy głos.

– Mu­si­my po­roz­ma­wiać. Je­steś sama?

– Ja… Mąż śpi jesz­cze, popił sobie wczo­raj… Syn też zresz­tą nie wstał, ale to nic, bo on głu­pa­wy jest, nie ro­zu­mie… Panie, mój Dub­nik nic wczo­raj z tymi wi­dła­mi nie robił, w go­spo­dzie był…

– Widły to furda – po­wie­dział oschle Sam­bor. – A twój syn może się przy­dać, nawet jeśli głu­pa­wy. Ale o tym w środ­ku, szko­da mróz wpusz­czać do cha­łu­py.

W cha­cie było cia­sno, ciem­no i cuch­nę­ło tak okrut­nie, że Szali aż stęk­nę­ła, nie mogąc po­wstrzy­mać gry­ma­su obrzy­dze­nia. W sieni ko­tło­wa­ły się świ­nie, nieco dalej zaś cho­dzi­ły sa­mo­pas kury i kacz­ki. W kącie za­le­gał sprzęt go­spo­dar­ski, tro­chę na­rzę­dzi i ster­ta po­rą­ba­ne­go drew­na. Ot, zwy­kły wiej­ski ob­ra­zek.

Nie­wie­le le­piej było w dru­giej izbie, gdzie je­dy­nym me­blem był drew­nia­ny stół. Pod ścia­na­mi le­ża­ły kępy skoł­tu­nio­ne­go siana. Tam też zresz­tą Sam­bor wy­pa­trzył wio­sko­we­go głup­ka, któ­re­go dzień wcze­śniej pra­wie ustrze­li­li nad Ostką. Męż­czy­zna, czy też chło­pak wła­ści­wie, leżał pod brud­nym kocem i mru­czał coś pod nosem.

– Jest i gór­nik – mruk­nął Pi­how­ski, roz­cie­ra­jąc ra­mio­na. W cha­łu­pie było nie­wie­le cie­plej niż na ze­wnątrz. Brak ko­mi­na dawał się we znaki.

– Twój syn? – spy­tał Sam­bor, zer­ka­jąc z ukosa na ko­bie­tę.

– Mój – od­po­wie­dzia­ła, pa­trząc w pod­ło­gę. – Na­zy­wa się Sobek. To dobry czło­wiek, tyle że nie do końca ro­zum­ny… Po­ma­ga tro­chę przy go­spo­dar­stwie.

– Pew­nie nie wię­cej niż kun­del – mruk­nął Kawka, ale umilkł, wi­dząc spoj­rze­nie Sam­bo­ra.

– Spo­tka­li­śmy go wczo­raj – pod­jął po chwi­li ciszy Za­braj­ski. – Poza wio­ską, zaraz nad rzeką. Nie, nic nie mów. Nie robił nic złego, w ni­czym nam nie za­wi­nił, ba, mało bra­ko­wa­ło a ustrze­li­li­by­śmy go jak ba­żan­ta, kiedy nas za­sko­czył.

– Chwa­ła Aste­ro­wi i gwiaz­dom jego…

– Wołał jed­nak kogoś. Nie­ja­ką One­lię.

Ko­bie­ta wes­tchnę­ła cięż­ko i spoj­rza­ła w bok. Nie umknę­ło ich uwa­dze, że broda sta­rusz­ki drgnę­ła w nie­kon­tro­lo­wa­nym spa­zmie. Sobek za­ga­dał coś przez sen cicho i nie­wy­raź­nie.

– Wiesz może…

– Jego sio­stra – po­wie­dzia­ła ko­bie­ta, bio­rąc głę­bo­ki od­dech. – Jego sio­stra, a moja córka. Onel­ka.

– Ma­jąt­nik mówił, że zmar­ła na dziu­ra­wię…

– Ano tak, tak było, a zaraz rok bę­dzie, jak Onel­ka oczka za­mknę­ła. – Sta­rusz­ka spoj­rza­ła na rot­mi­strza. Sam­bor po­my­ślał, że ko­bie­ta mimo wieku wciąż ma pięk­ny, szma­rag­do­wy kolor oczu. – Cho­rób­sko strasz­nie ją wy­mę­czy­ło i oszpe­ci­ło, ale aj, panie, dobry panie! Żeby wasza mi­łość wi­dział ją przed cho­ro­bą! Co to była za pe­re­łecz­ka, żad­nej tu ta­kiej dru­giej nie było! Chłop­cy ciur­kiem za nią cią­gnę­li, za tą moją gąską.

– Wszy­scy chłop­cy? – wtrą­ci­ła py­ta­nie Szali.

– Nie. – Stara po­sła­ła aster­ce po­gar­dli­we spoj­rze­nie. – Nie wszy­scy. Był ten jeden… Ten, co go rot­mistrz wczo­raj w swo­jej wspa­nia­ło­myśl­no­ści ura­to­wał. – „Wspa­nia­ło­myśl­ność” z tru­dem prze­szła ko­bie­cie przez gar­dło.– Ten cały Do­ma­goj. Od za­wsze był jakiś taki inny, dziw­ny. Do ro­bo­ty się nie gar­nął, nie­zda­ra była z niego okrut­na, a ro­dzi­ce ni po­cie­chy, ni po­mo­cy na go­spo­dar­ce z niego nie mieli.

Ko­bie­ta wes­tchnę­ła cięż­ko.

– Na po­cząt­ku tak sobie du­ma­łam, że chło­pak może głu­pa­wy jak mój Sobek, ale gdzie tam! Mój cho­ciaż mio­tłą cza­sem po­ro­bi, kacz­ki za­go­ni, a tam­ten o, zdro­wy niby na umy­śle, a na pole cho­dził, kwia­ty wą­chał, ro­zu­mie wasza mi­łość w czym rzecz. No i po­dej­rze­wa­li­śmy tak sobie z do­bry­mi ludź­mi, że on może ku­ta­śnik, cho­ciaż prze­cież jakże to! Ro­dzi­ce takie po­rząd­ne lu­dzie! A tu masz, cosik mu­sia­ło być na rze­czy, bo Onel­ka któ­re­goś dnia przy­bie­ga z pła­czem, że jej Do­ma­goj jakąś przy­krość zro­bił. Szy­dził z jej urody po­dob­no, mówił złe rze­czy, prze­kli­nał…

Ko­bie­ta prze­rwa­ła. Spoj­rza­ła na ze­wnątrz przez nie­wiel­kie okien­ko. Było ob­le­pio­ne bru­dem i prze­pusz­cza­ło nie­wie­le świa­tła.

– Wie wasza mi­łość – pod­ję­ła po chwi­li. – Tak sobie dumam, że ten Do­ma­goj za tym wszyst­kim stoi. Wszyst­ko u niego na drugą stro­nę wy­wró­co­ne. Dziew­cząt nie lubi, do ro­bo­ty się nie gar­nie, to i resz­ta u niego musi być na opak. Co nam miłe, jemu przy­kre, a co jemu miłe, to nam za­szko­dzi. Nie dzi­wo­ta, że lu­dzi­ska ga­da­ją, że w kon­szach­ty wszedł ze złemi mo­ca­mi… O zwiezd­ni­ku pew­ni­kiem wasza mi­łość już sły­szał? I o Choł­ku?

– Sły­szał.

– Wasza mi­łość! To wszyst­ko gusła, czar­na magia, splu­ga­wie­nie! Ino za­wiść i złe serce mogą spro­wa­dzić takie nie­szczę­ścia.

– Za­wiść i złe serce – po­wtó­rzył po­wo­li Sam­bor, spo­glą­da­jąc na Szali.

– Twój syn na­wo­łu­je sio­strę – za­gad­nę­ła aster­ka. – On tak za­wsze?

– Tylko kiedy Sinya ma peł­nię. Sobek jest spo­koj­ny, on ni­ko­mu by krzyw­dy nie zro­bił!

– Wie­rzy­my. A nie do­my­ślasz się, czemu on sio­strę woła?

– Toć ludz­ka rzecz za zmar­ły­mi tę­sk­nić – ko­bie­ta prych­nę­ła. – Choć pono tylko ludz­ka.

– Nie – od­po­wie­dzia­ła Szali, mru­żąc oczy. – Nie tylko ludz­ka. W inne dni chło­pak jest spo­koj­ny? Nie woła ni­ko­go, nie pła­cze?

– No mówię prze­ca…

– Dziw­ne to wszyst­ko – ode­zwał się z tyłu Kawka. Roz­siadł się wy­god­nie na sia­nie i spo­glą­dał na su­szo­ne zioła zwi­sa­ją­ce z więź­by da­cho­wej. – Dziw­ne, coraz dziw­niej­sze… Nuże ko­bie­to, po­wiedz nam wprost: wie­rzysz, że to Do­ma­goj sam jeden tak Choł­ka i zwiezd­ni­ka okrut­nie urzą­dził? Córkę ci prze­klął, za­uro­czył i do grobu wpę­dził?

– Nie tylko wie­rzę, ale i wiem! – za­wo­ła­ła sta­rusz­ka, nagle za­po­mi­na­jąc o całej ty­tu­la­tu­rze i po­zy­cji po­lnych. – To psu­brat, cza­row­nik! Zbój! Gdyby nie wy to już byśmy z nim po­rzą­dek zro­bi­li i krzyw­dy wszyst­kie po­mści­li! A jak wy mu to­po­rem ka­tow­skim nie po­świe­ci­cie, to dobre lu­dzie sami z nim po­rzą­dek zro­bią!

– Wy­star­czy – prze­rwał jej Za­braj­ski tonem tak chłod­nym, że w izbie jakby mroź­niej się zro­bi­ło. Ko­bie­ta aż się sku­li­ła, a prze­stra­szo­ny wzrok wbiła w pod­ło­gę.

– Wy­star­czy – po­wtó­rzył wcale nie cie­plej. – Widzę, że dla „do­brych ludzi” prawo to furda. „Dobre lu­dzie” naj­wy­raź­niej sądzą, że le­piej znają spra­wie­dli­wość niż ci, któ­rzy ich do walki ze zbó­ja­mi przy­ucza­ją i ziemi pil­nu­ją. „Dobre lu­dzie” sądzą, że wie­dzą le­piej i sąd po­wa­ża­ją tak długo, jak jest po ich myśli.

– Ja…

– Milcz, ko­bie­to. Żebyś ty chło­pem była, to jesz­cze teraz ka­zał­bym cię moim to­wa­rzy­szom wy­cią­gnąć przed dom i oćwi­czyć so­lid­nie. Ale stara i głu­pia je­steś, bę­dzie ci więc wy­ba­czo­ne… Tym razem. Źle na­to­miast widzę dzie­je się we wsi, sko­ro­ście już taki osąd wy­da­li na Do­ma­go­ja. Po­są­dza­cie go o magię, cho­ciaż nic nie wie­cie o mocy Nurtu. Krzyw­dę by­ście mu wy­rzą­dzi­li, pod­czas gdy wam grozi jesz­cze więk­sza. Nasza już w tym głowa, by temu za­ra­dzić. Szali, pa­no­wie bra­cia, po­zwól­cie za mną. Mamy, zdaje się, spra­wę do omó­wie­nia.

 

9

 

– Sam­bo­rze, je­steś mi jak ten brat, ale nie proś mnie o to. Wiele razem prze­szli­śmy, ale nie dla mnie taki jar­mark.

Sie­dzie­li w go­spo­dzie i jedli po­lew­kę, któ­rej je­dy­ną za­le­tą było to, że była cie­pła. Piwa nie za­ma­wia­li, wszy­scy mieli dość po mi­nio­nej nocy.

– Szali twier­dzi, że nie ma wyj­ścia – od­po­wie­dział Sam­bor, spo­glą­da­jąc na Pi­how­skie­go. – Do­pó­ki noc­ni­ca sama nie wy­ja­wi, co ją drę­czy, dalej bę­dzie po­lo­wać. Gdyby Sinya czę­ściej była w pełni, być może nie sie­dzie­li­by­śmy tutaj dzi­siaj, tylko du­ma­li­by­śmy, gdzie prze­pa­dła cała wio­ska.

– Psia­krew, Sam­bo­rze! Zmi­łuj­że się! Za­mie­rzasz igrać z nie­czy­sty­mi mo­ca­mi, bo jakaś aster­ka twier­dzi, że po­tra­fi roz­ma­wiać z umrzy­ka­mi?

„Jakaś aster­ka” prych­nę­ła.

– Aste­ro­wie mają więk­szą wraż­li­wość na Nurt niż lu­dzie – po­wie­dział Za­braj­ski, wzru­sza­jąc ra­mio­na­mi. – Zresz­tą nie wiemy, czy duchy są w ja­ki­kol­wiek spo­sób zwią­za­ne z Nur­tem…

– Duchy? Duchy! – Pi­how­ski rąb­nął pię­ścią w stół. – Upio­ry, nie duchy! Sam­bo­rze, po­dzie­lam twój po­gląd, że taki z na­sze­go nie­bo­ra­ka cza­row­nik jak z rzyci Kawki ar­ma­ta, ale na­zy­waj­my rze­czy po imie­niu. Duchy co naj­wy­żej po­pła­ku­ją po zmur­sza­łych za­mczy­skach i po­brzę­ku­ją łań­cu­cha­mi. Duchy nie roz­rzu­ca­ją wnętrz­no­ści wie­śnia­ków po całym placu. Z tym to nawet to twoje szi­ren­cze ci nie po­mo­że. Ha, zga­dłem? Za­mie­rza­łeś z pa­li­ków i niedź­wie­dzich cza­szek uło­żyć krąg i za­mknąć w nim noc­ni­cę? Za­po­mnia­łeś już, jak to przy Mo­no­li­cie z cza­ro­dzie­jem po­ca­ło­wa­li­ście pra­wie w rzyć Aste­ra, bo za­ufa­li­ście gu­słom?

– Mo­no­lit zo­sta­wi­ła Stara Rasa – wtrą­ci­ła Szali. – Obe­lisk wiąże Nurt, mącąc jego dzia­ła­nie. Magia bywa tam za­wod­na, a co do­pie­ro gusła.

– Furda Mo­no­lit, furda gusła! Sam­bo­rze, nijak mi się to nie widzi!

– Nie musi ci się wi­dzieć. – Za­braj­ski wes­tchnął cięż­ko. – Pój­dzie­my tylko ja i Szali. Wy zo­sta­nie­cie tutaj z Do­ma­go­jem.

– Ej, Sam­bo­rze… – Kawka uśmiech­nął się krzy­wo. – Nie myśl, że cię pu­ści­my sa­me­go. Upio­ry to jedna spra­wa, ale zo­sta­wia­nie rot­mi­strza nie przy­stoi to­wa­rzy­szom. Albo to my z puchu je­ste­śmy, żeby się cho­wać do pie­rzy­ny? Nic z tych rze­czy, sam nie pój­dziesz.

– Pójdę. Nie po­są­dzam was o tchó­rzo­stwo, ale ktoś rze­czy­wi­ście musi pil­no­wać Do­ma­go­ja. Wciąż nie wiemy, jaką rolę ode­grał w tym spek­ta­klu, lecz czuję, że może być mu pi­sa­ny marny los – może nawet tak marny, jak Choł­ka i zwiezd­ni­ka. Le­piej zo­stań­cie przy nim tej nocy. Za­ry­gluj­cie się od środ­ka i, jeśli to moż­li­we, za­wie­ście gwiaz­dę przy wej­ściu.

– Ja… Nie, nie po­do­ba mi się to. – Pi­how­ski skrzy­żo­wał ręce na pier­si. – Tań­co­wa­nie z umrzy­ka­mi nie może skoń­czyć się do­brze. Danse ma­ca­bre jest pięk­ną ale­go­rią i bar­dzo mnie wzru­sza. Jako ale­go­ria. Jako czyn praw­dzi­wy staje się gro­te­ską, a gro­te­ska rzad­ko kiedy do­brze koń­czy.

– Ech, Pi­how­ski, aleś ty elo­kwent­ny.

– Gdzież tam – prych­nął, spo­glą­da­jąc spode łba na aster­kę. – Gdzie tam pro­sty żoł­nier­ski umysł mógł­by grze­szyć elo­kwen­cją. Nie lza.

 

10

Dziw­na była ta ko­lej­na noc w Osta­łów­ku.

Wiej­ski plac za­la­ła bla­do­nie­bie­ska po­świa­ta na­da­ją­ca oko­li­cy iście tru­pie­go po­bla­sku. Od po­chy­lo­nych chat jak smoła cią­gnę­ły się dłu­gie cie­nie, a błoto i trawy przy­pró­szył szron. Je­sien­ne noce w tej oko­li­cy dłu­ży­ły się, pełno w nich było mrozu i stra­chu.

Sam­bor z tru­dem wbił ostat­ni palik w zie­mię. Po­pra­wił niedź­wie­dzią czasz­kę, która prze­krzy­wio­na miast w zie­mię spo­glą­da­ła po­lne­mu w oczy jakby z wy­rzu­tem.

– Boisz się? – spy­ta­ła Szali, roz­cie­ra­jąc ra­mio­na.

Za­braj­ski po­pa­trzył na nią. Duże, ciem­ne oczy spo­glą­da­ły na niego ba­daw­czo.

– Tak – od­po­wie­dział po dłuż­szej chwi­li. – Boję się. Wiesz, zdra­dzę ci coś w se­kre­cie. Jak ko­chan­ce, co ty na to?

– Słu­cham. Ko­chan­ku.

– Ja w ogóle czę­sto się boję. – Uśmiech­nął się krzy­wo. – Boję się bólu, boję się po­two­rów, boję się magii, boję się o bli­skich… Długo by tak wy­mie­niać.

– To cie­ka­we – mruk­nę­ła, ob­cho­dząc szi­ren­cze. Jeśli nie li­czyć niedź­wie­dzich cze­re­pów, sześć nie­wy­so­kich pa­li­ków z po­zo­ru wy­glą­da­ło cał­kiem zwy­czaj­nie. Jed­nak gdy wszyst­kie zna­la­zły się na swoim miej­scu, coś jakby prze­zro­czy­sta kur­ty­na po­ja­wi­ło się po­mię­dzy nimi. W bla­sku Sinyi była le­d­wie wi­docz­na, zdra­dza­ło ją tylko cha­rak­te­ry­stycz­ne fa­lu­ją­ce po­wie­trze.

– Wczo­raj od­nio­słam inne wra­że­nie. Byłeś wręcz… Zde­cy­do­wa­ny.

– Bo je­stem. Co nie zmie­nia faktu, że się boję – uśmiech­nął się pod wąsem i po­pra­wił koł­pak.

– Mam na­dzie­ję, że to cię nie spo­wol­ni. Być może bę­dziesz mu­siał po­pra­co­wać sza­blą.

– Ano, pewno będę mu­siał. – To po­wie­dziaw­szy, wy­cią­gnął z jasz­czu­ra za­krzy­wio­ną sza­blę. To była pro­sta broń, ale ładna, z czar­ną rę­ko­je­ścią. Za­mach­nął się na próbę. – Szali…

– Słu­cham?

– Dla­cze­go?

– Dla­cze­go co?

– Dla­cze­go nam po­ma­gasz? – Za­braj­ski prze­krzy­wił lekko głowę. – Wcze­śniej my­śla­łem, że ro­zu­miem. Ot, ko­lej­ny po­szu­ki­wacz przy­gód ja­kich pełno w tych stro­nach Ri­te­rii. Tutaj jest Dzicz, tutaj dzi­kie stepy, pola, bałki i rzeki. Trud­no o łatwy pie­niądz, ale przy­naj­mniej czuje się, że się żyje. To wczo­raj… My­śla­łem, że ży­jesz chwi­lą, ale potem, u tam­tej sta­ru­chy… Ura­zi­ła cię, kiedy po­wie­dzia­ła, że tę­sk­no­ta to tylko ludz­kie uczu­cie.

– Do czego zmie­rzasz?

– Co tobą kie­ru­je, Szali? Co spra­wia, że po­ma­gasz obcym szlach­ci­com i ofie­rze ludz­kiej nie­na­wi­ści? Czemu uszłaś z Aste­rii, czego szu­kasz wśród ludzi?

– Dużo pytań jak na taką noc. Prze­żyj ją, to ci od­po­wiem.

Pod­szedł do niej szyb­kim kro­kiem, zła­pał za ramię. Przy­su­nął się do jej twa­rzy.

 – Szali, jakie po­wo­dy by tobą nie kie­ro­wa­ły, będę cię dzi­siaj po­trze­bo­wał. Bez znaj­do­chy może oka­zać się, że cała ta heca jest na nic.

Spo­glą­da­ła na niego przez chwi­lę w mil­cze­niu.

– Mam szcze­re in­ten­cje – po­wie­dzia­ła po chwi­li. – A ty?

Otwo­rzył usta, żeby od­po­wie­dzieć, ale w tym mo­men­cie szi­ren­cze za­dy­go­ta­ło jak osza­la­łe. Mróz strasz­ny prze­szedł Sam­bo­ra – wkradł się z wy­głod­nia­łą nie­cier­pli­wo­ścią pod ocie­pla­ny fu­trem kon­tusz, pod cie­płą ko­szu­lę i skłuł ciało ty­sią­cem igieł. Rot­mistrz za­drżał, pu­ścił ramię Szali. Spoj­rzał w kie­run­ku drew­nia­nej bramy, którą wcze­śniej ce­lo­wo zo­sta­wi­li otwar­tą.

Stała tam.

Była znacz­nie wyż­sza, niż się spo­dzie­wał, i dziw­nie nie­pro­por­cjo­nal­na. Dłu­gie nogi kon­tra­sto­wa­ły ze skró­co­nym tu­ło­wiem, a gęsta plą­ta­ni­na wło­sów opa­da­ła na twarz, kry­jąc ją na po­do­bień­stwo upior­nej kur­ty­ny.

– Szali… – za­czął Sam­bor, ale w tym mo­men­cie noc­ni­ca za­wy­ła.

Za­braj­ski nie­raz no­co­wał na ste­pie czy w lesie. Czę­sto sły­szał wycie wil­ków, nie­rzad­ko i z bar­dzo bli­ska. Za­wsze czuł wtedy pe­wien na­boż­ny lęk, była bo­wiem w tym wyciu jakaś dziw­na pier­wot­na siła, star­sza od wszyst­kie­go, co ludz­kie. Za­wo­dze­nie noc­ni­cy wy­war­ło na Za­braj­skim po­dob­ne wra­że­nie, z tym że nie było w tym nic ani zwie­rzę­ce­go, ani ludz­kie­go.

Było po pro­stu obce.

Sko­czy­ła, wy­cią­ga­jąc przed sie­bie dłu­gie łapy. Nie brała roz­bie­gu, a sam ruch przy­cho­dził jej z upior­ną lek­ko­ścią. Szyb­ko po­ko­na­ła dy­stans mię­dzy bramą a szi­ren­cze. Sam­bor za­klął, za­sta­wił się sza­blą i ugiął nogi gotów wy­ko­nać unik.

Noc­ni­ca za­trzy­ma­ła się nagle tuż przed szi­ren­cze, wy­so­ka i upior­na. Zwró­ci­ła łeb w kie­run­ku po­lne­go i aster­ki. Za­braj­ski nie wi­dział jej twa­rzy i dzię­ko­wał za to gwiaz­dom.

– Stój! – za­wo­ła­ła nagle Szali ze wschod­nim za­śpie­wem. Coś dziw­ne­go za­brzmia­ło w jej gło­sie – coś, co wy­wo­ła­ło u Sam­bo­ra zimny dreszcz.

Ciem­ne oczy znaj­do­chy jak dwa ogni­ki pło­nę­ły zim­nym, zie­lo­nym świa­tłem. Ręce miała wy­cią­gnię­te przed sie­bie, a palce za­krzy­wi­ła jak szpo­ny.

– One­lio, coś u tego pa­do­łu ciem­no­ty i za­wie­ru­chy żyła z ludź­mi po­spo­łu – wy­re­cy­to­wa­ła strasz­nym gło­sem. – Lecz od ludz­kiej byłaś wol­nej skazy, żyłaś nie nam, nie świa­tu, jako te czą­bry i ślazy. One­lio w wia­nek odzia­na, jako ja­błoń na wio­sna kwie­ciem przy­bra­na! Ukaż nam się!

Noc­ni­ca za­wy­ła prze­cią­gle, szi­ren­cze za­drga­ło. Coś szczę­ka­ło okrut­nie i Sam­bor po­trze­bo­wał chwi­li, żeby zro­zu­mieć, że to on szczę­ka zę­ba­mi.

– Ukaż się! – za­wo­ła­ła raz jesz­cze Szali, a jej głos po­niósł się po ogro­dzo­nej wsi jak grzmot na wio­snę.

Upio­rzy­ca za­wy­ła znowu, po czym upa­dła na ko­la­na, by w końcu wczoł­gać się przez kur­ty­nę do szi­ren­cze na czwo­ra­kach jak dziad pro­szal­ny. Sam­bor cof­nął się o krok, ale za­ha­czył o ka­mień, prze­wró­cił się. Upadł na zmro­żo­ną zie­mię.

Gdzieś znik­nę­ła noc­ni­ca; za­miast tego ku­li­ła się przed nimi dziew­czy­na z wian­kiem na gło­wie, w bia­łej sukni i cał­kiem bosa. Była młoda, nie mogła mieć wię­cej jak sie­dem­na­ście lat. Włosy jasne jak len opa­da­ły swo­bod­nie spod kwie­ci­stej au­re­oli, oka­la­ły iście aniel­ską twa­rzycz­kę dziewczęcia. Spoj­rza­ła na niego i aż wes­tchnął; po­znał te pięk­ne szma­rag­do­we oczy.

– Nie znam was – po­wie­dzia­ła, ale głos nie dobył się z jej gar­dła. Zda­wał się do­bie­gać jakby z da­le­ka, gdzieś spoza wio­ski, nie­sio­ny wia­trem jak je­sien­ny deszcz.

– Nie znam was – po­wtó­rzy­ła, pod­no­sząc się z tru­dem. Nie była wy­so­ka, ale za to zgrab­na. – Nie znam…

– Je­stem Szali, aster­ska znaj­do­cha – po­wie­dzia­ła ko­bie­ta gło­sem moc­nym jak dzwon sfer­ni­cy. – To zaś rot­mistrz polny Sam­bor Za­braj­ski, herbu Raróg, pan tej ziemi i tej wio­ski. Po­wiedz swoje imię!

– One­lia – od­rze­kła dziew­czy­na ostroż­nie, jakby nie­pew­nie. – One­lią byłam, dziew­czy­ną z tej wio­ski…

– Jak umar­łaś?

– Nie pa­mię­tam…

– Jak?! – za­wo­ła­ła Szali. Dziew­czy­na znów upa­dła, zła­pa­ła się za głowę.

– Prze­stań!

– Jak umar­łaś!

– Umar­łam dawno temu, przed wie­ka­mi…

– Jak?!

One­lia od­chy­li­ła się do tyłu i za­wy­ła.

– Dziu­ra­wia! – krzyk­nę­ła. – Za­bra­ła mnie cho­ro­ba, co drąży ciało i duszę, póki czło­wie­ko­wi oczu nie za­mknie…

– Czego szu­kasz wśród ży­wych? Za co mścisz się, czemu mor­du­jesz do­brych ludzi?

Onel­ka spoj­rza­ła na Szali i wrza­snę­ła ogłu­sza­ją­co. Sam­bor wy­pu­ścił sza­blę, ostrze z brzę­kiem upa­dło w błoto. Za­tkał uszy, ale mimo to wrzask świ­dro­wał go jak kret ry­ją­cy zie­mię. Szali wy­trzy­ma­ła, wciąż wy­cią­ga­jąc ręce przed sie­bie, choć przy­cho­dzi­ło jej to z wy­raź­nym tru­dem.

– To nie są do­brzy lu­dzie! – za­wy­ła One­lia, zry­wa­jąc się na równe nogi. – Wszy­scy są podli. Podli!

– Za­mor­do­wa­łaś zwiezd­ni­ka? Choł­ka?

– Zwiezd­nik, zwiezd­nik – prze­drzeź­ni­ła aster­kę dziew­czy­na. – Stary je­ba­ka i pier­nik! Cho­łek, cho­łek, osioł i cio­łek!

– Za­mor­do­wa­łaś?

– Roz­szar­pa­łam! – za­wy­ła One­lia. – Na strzę­py! Na ka­wał­ki!

– Czemu?

– Kim je­steś, wiedź­mo?!

– Czemu?!

Sam­bor z nie­po­ko­jem za­uwa­żył, że szi­ren­cze dy­go­cze coraz bar­dziej. Czasz­ki tań­czy­ły na pa­li­kach jak osza­la­łe.

– Zwiezd­nik wy­klął mnie, od kurew wy­zy­wał – wy­zna­ła dy­szą­ca wście­kle Onel­ka. – Po świę­cie Zej­ścia zdy­bał mnie, gdy mo­dli­łam się w sfer­ni­cy. Wiem o tobie, po­wie­dział, wiem wszyst­ko. Ob­ła­pia­nie ci miłe, a na widok chło­pa no­ga­mi ro­bisz jak­byś jakiś świerzb koło piczy miała. Dajże i mi, Onel­ko mała!

One­lia za­szlo­cha­ła.

– Nikt mi nie wie­rzył, gdy mó­wi­łam, że mnie do­ty­kał, że mi łapy pod blu­zecz­kę pchał… Więc i ja po śmier­ci ob­ła­pi­łam go lu­bież­nie. Och, a jak go dra­pa­łam! Ach, zwiezd­ni­ku! Skoro tak cię świerz­bi na dole, niech ja cię po­dra­pię!

– Ty…

– Tak! Za­bi­łam go! – za­wo­ła­ła dziew­czy­na, śmiejąc się. – A bo­la­ło go, aj bo­la­ło! Tak jak Choł­ka!

– A Cho­łek czym ci za­wi­nił? – za­py­tał Za­braj­ski, pod­no­sząc się z ziemi. – Że z Do­ma­go­jem cię zdy­bał?

Spo­dzie­wał się ko­lej­ne­go wrza­sku, ko­lej­ne­go ude­rze­nia. Ale za­miast tego dziew­czy­na znów za­śmia­ła się jak pod­lo­tek. Pod­bie­gła do Sam­bo­ra le­ciut­ko jak puch na wie­trze.

– Głu­piś ty! – po­wie­dzia­ła, pa­trząc mu z bli­ska w oczy. – Głu­piś! Do­ma­goj ni­cze­mu tu nie jest wi­nien, chyba że wła­snej na­tu­ry.

– Więc czemu Cho­łek…

– Zgwał­cił mnie! – za­wy­ła wście­kle. Aż pod­sko­czy­ła ze zło­ści. – Na­cho­dził mnie, dybał na mnie, z wódką go słali. Albo to on jeden był we wsi pięk­ny chło­piec? Mo­głam wy­bie­rać i prze­bie­rać, niby w ma­lo­wa­nych lal­kach. A on na wła­sność mnie chciał! Dla sie­bie! A ja wszyst­kich ich chcia­łam. I mo­głam, kiedy tylko chcia­łam! Ale gdzie tam, Choł­ko­wi to się nie po­do­ba­ło! On dla sie­bie! Zdy­bał mnie w sto­do­le, wstąż­kę tam zgu­bi­łam… z ja­kimś chłop­cem. A ten smok jak nie wpad­nie nagle! Pi­ja­ny okrut­nie, wzrok roz­bie­ga­ny, wście­kły. Bro­ni­łam się, ale gdzie mnie drob­nej do ta­kie­go drąga… Naj­pierw mnie zbił, a potem wołał, że jak sama mu nie dam, to on sobie weź­mie co jego… I wziął. Wziął, panie Za­braj­ski.

Szali po­ru­szy­ła się nie­spo­koj­nie.

– I gdy Si­ny­ia znowu wze­szła, ja wze­szłam wraz z jej tru­pim bla­skiem. Od­na­la­złam Choł­ka przy go­spo­dzie, cał­kiem pi­ja­ne­go i ze­stra­cha­ne­go, że go kto o gwałt po­są­dzi… Ach, jak on pła­kał! Darł się jak jaka baba, żaden tam z niego smok!

– Czemu więc Do­ma­go­ja winią? – za­wo­łał Sam­bor. – Gdzie jego wina?

– W pod­ło­ści ludz­kiej leży jego wina, ot i wsio. Kogóż to winić za nie­szczę­ścia wio­ski, jak nie od­mień­ca? Albo to pierw­szy ko­zioł ofiar­ny w hi­sto­rii ludzi? Ilu Do­ma­go­jów wi­nio­no za plon, co z pod­łe­go wy­rósł ziar­na? Miej serce i pa­trzaj w serce, Sam­bo­rze Za­braj­ski! Bo kto wie, może i cie­bie czeka po­dob­ny los?

– Skoro zwiezd­nik i Cho­łek nie żyją – zwró­ci­ła się do dziew­czy­ny Szali – to czego tu jesz­cze szu­kasz? Czemu nie odej­dziesz do gwiazd, duszo nie­spo­koj­na? Mów!

– Bor­kus! – za­wy­ła One­lia. – Ma­jąt­nik ohyd­ny i ob­le­śny! Dziad! Za jego to wszyst­ko wie­dzą i przy­zwo­le­niem! Jak on pa­trzył na mnie! Ach, jak on pa­trzył! Wie­dzia­łam, co mu po gło­wie cho­dzi, znam ja myśli męż­czyzn ni­czym jaka wie­dzą­ca! On krył Choł­ka, on nad zwiezd­ni­kiem roz­pa­czał! I on pierw­szy okrzyk­nął Do­ma­go­ja od­mień­cem, dzi­wa­dłem! On za­siał na grunt żyzny podłe ziar­no, któ­re­go je­stem plo­nem! Ach, jak go dorwę! Do­pie­ro gdy on ducha wy­zio­nie, do­pie­ro wtedy dusza moja zazna po­ko­ju!

Sam­bor schy­lił się po sza­blę. Ostroż­nie i po­wo­li, bez na­głych ru­chów.

– One­lio – po­wie­dział ła­god­nie. – One­lio…

Spoj­rza­ła na niego i stwier­dził, że nie czuje już stra­chu. Nie po­tra­fił się bać, wi­dząc żal i bo­leść ob­le­ka­ją­ce szma­rag­do­we oczy jak pa­ję­czy­na, z któ­rej nie spo­sób wy­plą­tać się sa­me­mu.

– One­lią byłaś, dziew­czy­ną w tej wio­sce – za­wa­hał się. – Ale rze­czą du­chów nie jest mścić się, lecz udać na spo­czy­nek, a wy­mie­rza­nie spra­wie­dli­wo­ści oddać tym, któ­rzy trzy­ma­ją jej szale.

– A kimże ty je­steś – spy­ta­ła, marsz­cząc nosek. – Że się sę­dzią i katem mia­nu­jesz? Je­steś tylko czło­wie­kiem, a czło­wiek jest mały, słaby i po­dat­ny na na­mięt­no­ści.

Uśmiech­nę­ła się lekko, ski­nę­ła na niego. Sięgnęła do troczków lnianej sukienki, rozplątała je i pozwoliła szatce opaść powoli, ospa­le jak we śnie. Jed­nym ru­chem od­sło­ni­ła przed nim wszyst­kie swoje se­kre­ty.

– Męż­czyź­ni są tacy pro­ści – po­wie­dzia­ła, ru­sza­jąc po­wo­li w jego kie­run­ku. Miała na sobie już tylko wia­nek, przez co wy­da­wa­ła się ja­śnie­ją­cą ru­sał­ką, brze­gi­nią, nimfą wodną. – Groź­ni i silni, a przy tym tacy…

Szi­ren­cze za­drga­ło i pękło. Niedź­wie­dzie czasz­ki eks­plo­do­wa­ły, prze­zro­czy­sta kur­ty­na opa­dła.

To było jedno cię­cie. Tylko jedno. Upio­rzy­ca sko­czy­ła na niego, ale był szyb­szy: usta­wił się za­wcza­su do ciosu i ude­rzył znad ra­mie­nia, szyb­kim wrę­bem. Prze­cią­gnął ostrze aż do sa­me­go końca.

Kim je­stem, że się sę­dzią i katem ogła­szam?

Mam serce, pa­trzę w serce i ser­cem?

Czy szkieł­kiem i okiem?

Sam dzier­żę szale spra­wie­dli­wo­ści.

Nie było już mło­dej dziew­czy­ny, znik­nę­ła gdzieś ru­sał­ka. Roz­my­ła się w mo­men­cie, gdy pękł krąg i One­lia znów stała się noc­ni­cą. Teraz Sam­bor spo­glą­dał na jej nie­ru­cho­me po­kracz­ne ciel­sko.

W Osta­łów­ku znów za­pa­dła skuta lodem cisza. Zaraz jed­nak ze wszyst­kich cha­łup za­czę­ło do­bie­gać gda­ka­nie, szcze­ka­nie i po­ry­ki­wa­nie.

Wciąż z sza­blą w dłoni pod­szedł do ciała, uklęk­nął. Za­wa­hał się, wal­czył z obrzy­dze­niem. Po chwi­li jed­nak wziął stwo­ra pod głowę na tyle czule, na ile mógł. Upiór nie po­ru­szył się.

– Bywaj, Onel­ko – po­wie­dział, kła­dąc ostroż­nie noc­ni­cę na zmro­żo­nej je­sien­ną nocą ziemi. – Idź do gwiazd.

Nie­opo­dal Szali przy­kuc­nę­ła i ob­ję­ła się rę­ko­ma, by po­wstrzy­mać tar­ga­ją­ce nią dresz­cze. Prze­pa­dła gdzieś skó­rza­na opa­ska pod­trzy­mu­ją­ca włosy i ciem­na ka­ska­da fal roz­pły­nę­ła się teraz na wszyst­kie stro­ny. Delia Szali była ubło­co­na i mokra.

Nie po­wie­dział nic, nie po­trze­bo­wa­li słów. Uklęk­nął przy aster­ce i objął ją ra­mie­niem.

Trwa­li tak przez jakiś czas w tru­pim bla­sku błę­kit­nej pla­ne­ty.

 

11

Do­ma­goj po­ru­szył się nie­spo­koj­nie na widok po­lne­go.

Szlach­cic rzu­cił fe­re­zję na skrzy­nię, to samo uczy­nił z koł­pa­kiem, a ban­do­let po­sta­wił w kącie al­kie­rza. Ban­do­let był ładny, ze zdo­bio­nym kur­kiem i po­zła­ca­ny­mi an­ta­ba­mi. Sza­bli szlach­cic nie od­kła­dał.

– Jak głowa? – spy­tał, sia­da­jąc na stoł­ku obok łoża Do­ma­go­ja.

– Do­brze… Panie.

– Po­zna­jesz mnie. To do­brze.

Polny był dość młody, choć gęste wąsy do­da­wa­ły mu po­wa­gi, a spoj­rze­nie – wieku. Samą po­sta­wą bu­dził w Do­ma­go­ju re­spekt.

– Jak­że­bym miał nie po­znać wa­szej mi­ło­ści! – po­wie­dział pew­nie Domagoj. Czuł, jak wraca mu go­rącz­ka. – Toć co roku wia­do­mo, że pan Za­braj­ski na roki są­do­we po wsiach jeź­dzi…

– Jeź­dzi, jeź­dzi – po­wie­dział Sam­bor, wzdy­cha­jąc cięż­ko. – Cho­ciaż ta­kich roków jak u was to jesz­cze nie mia­łem i jak Aster da, długo nie będę miał. Do­ma­go­ju, słu­chaj mnie!

– Prze­cież słu­cham… Wasza mi­łość.

– Nie mam teraz czasu, żeby wszyst­ko wy­ja­śniać, więc po­wiedz mi krót­ko: co było mię­dzy tobą a One­lią?

– Nic. Przy­jaźń.

– Jaka to była przy­jaźń? Mów, jak u zwiezd­ni­ka!

Do­ma­goj za­mru­gał, nic nie poj­mu­jąc. Twarz pana Za­braj­skie­go była jed­nak jak rzeź­bio­na w ka­mie­niu. Nie lubił cze­kać.

– Dużo chło­pa za nią bie­ga­ło – po­wie­dział w końcu nie­chęt­nie. – Uga­nia­li się za nią jak psy za kró­li­kiem, a ja… Ja jeden z nią po­tra­fi­łem po­roz­ma­wiać. Mówi wasza mi­łość, że u wa­szej mi­ło­ści jak u zwiezd­ni­ka. Nu, to ona tak u mnie mogła, o! O wszyst­kim.

Za­braj­ski po­chy­lił się w jego stro­nę, a Do­ma­goj aż się sku­lił pod cię­ża­rem jego spoj­rze­nia. Rot­mistrz cuch­nął śmier­cią.

– Po­dob­no to była ładna dziew­ka – po­wie­dział po­wo­li, mru­żąc oczy. – Nie mia­łeś cza­sem ocho­ty i ty uszczk­nąć kąska z tego tortu? Po­dob­no nie była wy­bred­na. Gdy­bym był bar­dziej do­sad­ny, po­wie­dział­bym, że się kur­wi­ła.

Do­ma­goj wes­tchnął cięż­ko. Od­wró­cił głowę, by nie pa­trzeć w te oczy ko­lo­ru zi­mo­we­go nieba.

– Ano, cosik tam ocho­tę mia­łem… Ale gdzie mnie do ta­kiej gąski…

– Łżesz, Do­ma­goj – po­wie­dział Za­braj­ski. Ku zdzi­wie­niu Do­ma­go­ja, cał­kiem bez zło­ści. – Łżesz, choć przy­naj­mniej nie w oczy. Ech, lu­dzie, co ja z wami mam. Do­ma­goj!

– Słu­cham waszą mi­łość.

– Wiem, że nijak ci się ta Onel­ka nie po­do­ba­ła. Ani ona, ani żadna we wsi. Już prę­dzej ten cały Cho­łek, czy jak mu tam…

Do­ma­goj otwo­rzył usta, chciał pro­te­sto­wać, ale Sam­bor uci­szył go ge­stem.

– Wiesz, co grozi we wsi za bycie od­mień­cem – kon­ty­nu­ował po chwi­li Za­braj­ski. – Takie jest prawo i ja tego prawa nie zmie­nię. Wię­cej nawet! Muszę go prze­strze­gać i eg­ze­kwo­wać. Ina­czej już dawno byśmy się tutaj wszy­scy wy­re­za­li, a z Osta­łów­ka, Brze­gów czy in­ne­go Mo­czy­dła nic by nie po­zo­sta­ło.

– Panie, ale co ja…

– Jesz­cze raz mi prze­rwiesz, to wy­rzu­cę cię przez okno. Jak po­wie­dzia­łem: wiesz, co grozi we wsi za bycie od­mień­cem i, co wię­cej, sam też wiesz naj­le­piej, co grozi od­mień­co­wi za po­zo­sta­nie we wsi.

– Wy­gnać… – Do­ma­goj po­czuł, jak łzy zbie­ra­ją mu się w oczach. – Wasza mi­łość… Mnie? Prze­cież ja nic…

– Za­wrzyj gębę i słu­chaj. Do­brze my­ślisz, nie po­zwo­lę ci zo­stać we wsi. Głów­nie ze wzglę­du na tych ludzi.

– To nie ja! – za­wo­łał z roz­pa­czą chło­pa­czy­na. – Zmi­łuj­że się, panie Za­braj­ski! W życiu bym nie skrzyw­dził ni­ko­go, ni­ko­mu…

Urwał, wi­dząc spoj­rze­nie szlach­ci­ca.

– Dam ci czas do wio­sny – kon­ty­nu­ował rot­mistrz. – Teraz wszę­dzie je­sień, zaraz przyj­dzie zima i psa nie wy­go­nił­bym w taki ziąb, a co do­pie­ro czło­wie­ka. Weź naj­po­trzeb­niej­sze rze­czy, pro­wiant i udaj się na za­chód. Naj­le­piej przez Ko­ma­rzy­ce, Wi­ter­grad, a potem – kto wie – może i Pe­re­pol. To duże mia­sta, za­wsze przy­da się ko­lej­na para rąk do pracy, a lu­dzie są bar­dziej… po­błaż­li­wi na pewne zbo­cze­nia. Tutaj nie masz już czego szu­kać. Nie patrz tak na mnie, wiesz, że mam rację. Gdyby nie ja, był­byś już tru­pem.

– Panie… Je­stem nie­win­ny.

– Wiem, psia­krew! – Szlach­cic wes­tchnął cięż­ko. – Wiem! Wie­dzia­łem od po­cząt­ku, a teraz mam pew­ność. Ech, lep­sze mia­łem zda­nie o miej­sco­wych, ale cóż, Pi­how­ski nie­raz mówił mi, że je­stem nie­po­praw­nym ide­ali­stą. Nie, Do­ma­go­ju, w ni­czym nie za­wi­ni­łeś. Był­bym głupi, gdy­bym oce­niał cię tylko po two­ich… Upodo­ba­niach.

Polny wstał. Ze­brał swoje rze­czy i się­gnął do klam­ki.

– Do wio­sny, pa­mię­taj – po­wie­dział jesz­cze w drzwiach. – Ale na twoim miej­scu sta­rał­bym się nie zwle­kać. Bywaj, Do­ma­go­ju.

– Panie, ale ja nawet nie mam pie­nię­dzy! Po­mi­łuj! Miej serce!

Za­braj­ski za­wa­hał się. My­ślał nad czymś przez chwi­lę.

– Miej serce… – po­wtó­rzył, pa­trząc gdzieś w dal. – Miej serce, pa­trzaj w serce i ser­cem.

– Panie?

– Po­słu­chaj – po­wie­dział Za­braj­ski. – Jest jesz­cze jedna spra­wa…

 

12

 

– Oskar­ży­łeś nie­win­ne­go czło­wie­ka. Oszczer­stwa­mi pod­ju­dza­łeś do sa­mo­są­du, po­nad­to oskar­ży­łeś bez­pod­staw­nie o ko­rzy­sta­nie z magii, nie za­wia­da­mia­jąc o tym lo­kal­nej kon­fra­ter­ni. Wresz­cie za twoją wie­dzą i przy­zwo­le­niem życie stra­cił­by jeden z moich pod­wład­nych, któ­rym obie­ca­łem pokój i bez­pie­czeń­stwo. Bez sądu. Bez od­da­nia czci spra­wie­dli­wo­ści.

Sam­bor sta­nął na po­de­ście, ogar­nął wzro­kiem ze­bra­ny na placu tłum.

– Panie, po­mi­łu­uuj – zawył Bor­kus. Czer­wo­ny na twa­rzy, za­łza­wio­ny i z za­faj­da­ny­mi por­t­ka­mi pró­bo­wał zła­pać rów­no­wa­gę na wą­skim pień­ku. Krę­cił szyją, pró­bu­jąc po­lu­zo­wać za­wią­za­ny cia­sno sznur ko­nop­ny.

– Już tego wy­star­czy­ło­by, żeby cię po­wie­sić! – za­wo­łał Za­braj­ski takim gło­sem, że ze­bra­na na za­bło­co­nym placu tłusz­cza sku­li­ła się. – Ale nie dość tego! Kry­łeś gwał­ci­cie­li! Na żyzny grunt za­sia­łeś ziar­no ze­psu­cia! I to wszyst­ko w moim imie­niu? Ty cha­mie, ty pro­sta­ku! Wie­przu nie­czy­sty! Jak śmia­łeś! Jako mój ma­jąt­nik?! Ośmie­szy­łeś mnie i mój honor! A tego ci, psie, nie da­ru­ję!

Sam­bor ze­sko­czył z po­de­stu, pod­szedł pręd­ko do skle­co­nej na­pręd­ce szu­bie­ni­cy.

– Pa­niee! – za­wo­łał Bor­kus. – Ja nie­win­ny! Wszy­scy to po­wie­dzą, każda baba we wsi…

Nie skoń­czył. Sam­bor z roz­ma­chem kop­nął pień i Bor­kus po­le­ciał w dół. Sznur na­prę­żył się i na sku­tym mro­zem placu roz­legł się cichy trzask pę­ka­ją­ce­go krę­go­słu­pa. Ma­jąt­nik za­te­le­pał no­ga­mi i ze­sztyw­niał.

– Kto by tam babom wie­rzył – mruk­nął Sam­bor, od­wra­ca­jąc się do tłumu.

– To nie Do­ma­goj ścią­gnął na Osta­łó­wek te wszyst­kie nie­szczę­ścia – po­wie­dział po chwi­li, gdy uspo­ko­ił od­dech. – Naj­le­piej wie­cie, że był on wczo­raj bez ducha i pod stra­żą w go­spo­dzie. Są na to świad­ki. A jed­nak wszy­scy sły­sze­li­ście, że be­stia w nocy wró­ci­ła i łak­nę­ła krwi. Krwi, która miała jej przy­nieść smak ze­msty, a która dzi­siaj do­peł­ni­ła się tak, jak każe tego prawo. Nic wam już nie grozi. Be­stia wska­za­ła win­nych i nie ma ich już wśród tu ze­bra­nych, a zgni­ły plon zo­stał wy­rwa­ny. U Do­ma­go­ja jed­nak do­pa­trzy­łem się innej winy i przez to ska­za­łem go na wy­gna­nie. Zo­sta­nie tu przez zimę i wraz z na­dej­ściem wio­sny opu­ści Osta­łó­wek. Nigdy tu już nie wróci.

– Spra­wie­dli­wy pan! – za­wo­łał ktoś z tłumu. – Sława! Sława Za­braj­skie­mu! Precz z od­mień­ca­mi!

Kilka osób po­wtó­rzy­ło okrzyk, ktoś od­wa­żył się za­kla­skać. Na chwi­lę plac stał się gro­te­sko­wą wi­dow­nią wiej­skie­go te­atrzy­ku, w któ­rym wła­śnie do­bie­gła końca ma­ka­brycz­na sztu­ka.

– To nie ko­niec – za­wo­łał Sam­bor, prze­krzy­ku­jąc tłum. Har­mi­der przy­cichł.

– Do­ma­goj ma stąd odejść cały i zdro­wy. Nie­tknię­ty. Jeśli do­wiem się, że spo­tka­ła go jakaś krzyw­da, jeśli do­wiem się, że spa­dła mu, na przy­kład, gałąź na głowę albo po pi­ja­ku uto­pił się… Albo jeśli znowu bę­dzie tu miał miej­sce sa­mo­sąd… To bę­dzie ozna­ka dla mnie, że nie po­wa­ża­cie mo­je­go prawa i ho­no­ru. Wtedy zaś wrócę tu z całym od­dzia­łem po­lnych. Ko­bie­ty sprze­dam na kurwy, dzie­ci wyślę do Aste­rii, męż­czyzn po pro­stu wy­rżnę do nogi, a Osta­łó­wek spalę do gołej ziemi. Nie będę utrzy­my­wać wio­sek, gdzie lę­gnie się ho­ło­ta. Hańba wam za to, co­ście chcie­li uczy­nić! Inne wsie są jak for­te­ce na gra­ni­cy, są­siad są­sia­do­wi jest jak brat, bo ży­je­my w trud­nych cza­sach. A wy? Gar­dzę dzi­siaj wami i le­piej, że­by­ście wró­ci­li do moich łask, bo ina­czej nic do­bre­go już tej wsi nie spo­tka.

Tłum mil­czał, zdję­ty nagle grozą. Spo­glą­da­li na Za­braj­skie­go, a on tylko cze­kał. Po­ło­żył dłoń na gło­wi­cy sza­bli i szu­kał har­dych, go­to­wych wy­stą­pić z tłumu.

Pi­how­ski po­ło­żył mu dłoń na ra­mie­niu, uniósł na­dziak w górę i za­wo­łał:

– Sława Za­braj­skie­mu! Sława!

I jak rzecz­ny lód na wio­snę pękła groza i ko­tłu­ją­ca się nie­na­wiść; be­stia prze­pa­dła, nie­chcia­ne­go wy­gna­no. Tłum w końcu uległ i po­wtó­rzył za­wo­ła­nie.

– Sława Za­braj­skie­mu!

 

13

– I nic nie po­wie­dzia­ła?

– A czego się spo­dzie­wa­łeś. – Kawka uśmiech­nął się krzy­wo. – Po­że­gna­nia rodem z bal­lad i ro­man­sów? Daj spo­kój, Sam­bo­rze, gzi­li­ście się po wódce. U aste­rów to rzecz naj­zwy­klej­sza pod słoń­cem, tylko my zro­bi­li­śmy z tego nie­mal­że ob­rzą­dek. Nuże, nie patrz tak na mnie. Praw­dę mówię. Pew­nie jest już po dru­giej stro­nie Ru­słej i inny ją wy­dup­czy. Albo ona jego, psia­krew, ty je­steś spe­cja­li­stą od aster­skich ko­biet; one są cza­sem bar­dziej mę­skie od męż­czyzn. Swoją drogą nie wiem, co cię tak po­cią­ga w tych usza­stych ko­bie­tach. Ejże, ostroż­nie! Chcesz żebym z konia spadł?

– Tak jakby. Alek­san­drze?

– Aha?

– I tobie też nic…

– Sam­bo­rze. – Pi­how­ski wzru­szył ra­mio­na­mi. – Ro­zu­miem, że każdą ko­bie­tę, która po­świę­ci ci wię­cej niż krót­ką roz­mo­wę, da­rzysz szcze­gól­nym uczu­ciem. Po raz wtóry przy­po­mi­nam ci, a czy­nię to z to­wa­rzy­skie­go obo­wiąz­ku, że je­steś nie­po­praw­nie ho­no­ro­wy i ko­chli­wy. Nie­ste­ty, jeśli były mię­dzy wami ja­kieś nie­do­po­wie­dze­nia, to zo­sta­ną one bez roz­wią­za­nia. Taki los. Uwa­żaj, gałąź.

– Dzię­ku­ję.

– Swoją drogą – Alek­san­der spoj­rzał z ukosa na Za­braj­skie­go. – Ostro żeś za­grał z tym Do­ma­go­jem. Jak nie ty. Pod pu­bli­kę? Ku po­krze­pie­niu serc i po­czu­ciu wiej­skiej spra­wie­dli­wo­ści? Czy coś było na rze­czy…

– Nie­ste­ty. – Sam­bor uśmiech­nął się lekko. Bio­dro znowu za­czy­na­ło mu do­ku­czać. – Nie­ste­ty, zo­sta­ły pewne nie­do­po­wie­dze­nia, które zo­sta­ną bez roz­wią­za­nia. Taki los.

– Ech, ty prze­che­ro, a ja ci z do­bre­go serca rzyć ra­to­wa­łem…

Polna droga skoń­czy­ła się. Ury­wa­ła się zaraz za ostat­nim z po­sza­rza­łych ścier­nisk, gdzie w prze­krzy­wio­nej wiej­skiej ka­plicz­ce po­brzę­ki­wa­ły cicho mie­dzia­ne gwiazd­ki. Dalej były już tylko kol­cza­ste koł­tu­ny jeżyn, coraz rzad­sze za­gaj­ni­ki, aż wresz­cie hen w od­da­li, w pro­mie­niach do­pa­la­ją­ce­go się na za­cho­dzie słoń­ca, sre­brzy­ły się roz­le­wi­ska Ru­słej.

Kawka od­chrząk­nął, za­gwiz­dał na próbę. A potem wszy­scy trzej dla za­bi­cia czasu za­śpie­wa­li:

Roz­przę­gaj­cie konie, pany,

Wnet już wie­czór – pój­dziem w tany!

A gdy wsta­nie świt czer­wo­ny,

Znów ru­szy­my w stepu prze­stwór nie­zmie­rzo­ny!

Wkrót­ce po tym jak wy­je­cha­li z ziemi osta­łow­skiej, mróz skuł oko­li­cę i pełna ocze­ki­wa­nia cisza za­le­gła wśród pól. Ptac­two gdzieś prze­pa­dło, a i zwierz rza­dziej wy­cho­dził na ścier­ni­ska.

Nie­dłu­go potem spa­dły pierw­sze tego roku śnie­gi.

Na­de­szła zima.

 

14

 

Było coś przej­mu­ją­ce­go w wi­do­ku cią­gną­cych się dłu­gim sze­re­giem wierzb gło­wia­stych. Szare i bez­list­ne sta­no­wił jakby ikonę na­pi­sa­ną prze­mi­ja­ją­cej je­sie­ni, zwia­sto­wa­ły nad­cho­dzą­cą zimę i po­chy­la­ły się nad za­bło­co­ną polną drogą niby płacz­ki nad bez­i­mien­ną mo­gi­łą, stro­sząc witki ku za­chmu­rzo­ne­mu niebu.

Do­ma­goj szedł, uty­ka­jąc na jedną nogę. Kij dzia­dow­ski nie­wie­le mu przy tym po­ma­gał, a za­wie­szo­ny na ple­cach wór z naj­po­trzeb­niej­szy­mi rze­cza­mi cią­żył coraz bar­dziej. Nie przy­sta­wał jed­nak: je­sień miała się ku koń­co­wi, noce były mroź­ne, a do Wi­ter­gra­du wciąż miał jesz­cze wiele dni drogi.

Za­trzy­mał się do­pie­ro przy ostat­niej z wierzb. Zrzu­cił to­bo­łek u jej stóp, wyjął ma­nier­kę i po­cią­gnął so­lid­ny łyk. Potem uklęk­nął po­wo­li, jakby nie­pew­nie. Za­wa­hał się i za­czął roz­gar­niać za­le­ga­ją­ce wokół wierz­by zgni­łe li­ście, ga­łę­zie i inne dro­bia­zgi przy­nie­sio­ne przez wiatr.

Przez chwi­lę na za­ro­śnię­tej gębie mie­sza­ły się nie­pew­ność i na­dzie­ja. Po­ja­wi­ło się zwąt­pie­nie.

Tylko na chwi­lę.

Tuż przy sę­ka­tym ko­na­rze zie­mia była wy­raź­nie prze­ko­pa­na, czar­niej­sza. Rzu­cił się jak złak­nio­ny w to miej­sce, za­czął roz­grze­by­wać ściół­kę. A za chwi­lę usiadł, krztu­sząc się wzru­sze­niem.

Oto w ziemi spo­czy­wa­ła brud­na, sta­ran­nie za­wią­za­na sa­kiew­ka. Cięż­ka, pę­ka­ta, po­brzę­ku­ją­ca w nie­zna­ny dotąd – bo i skąd miał znać ten dźwięk? – spo­sób.

– Sława – za­wo­łał ochry­ple ku kłę­bo­wi­sku sza­ro­ści w górze. – Sława Za­braj­skie­mu!

Z po­bli­skie­go pola po­de­rwa­ło się stado kru­ków i wron, które po­cią­gnę­ły czar­ną chma­rą w dal. Wiatr zmarsz­czył po­wierzch­nie kałuż, prze­cze­sał po­sza­rza­ły prze­stwór traw. Spadł deszcz, jeden z ostat­nich tego roku.

W od­da­li, hen na samym ho­ry­zon­cie, za­pa­li­ła się łuna, gdy słoń­ce na chwi­lę przedar­ło się przez bu­rzo­we ob­ło­ki.

 

Pi­sa­ne w Ka­niach, pióra Tomka Krzy­wi­ka

Luty – Ma­rzec 2020 r.