Cuiavia. Vicus. 0021. Dzień dwudziesty pierwszy.

– Gniew­ko – prze­rwał ciszę Robert. – Dzi­siaj nie bierz włóka. Weź sierp i procę. – Skoś tyle, co zwy­kle, zo­staw na łące. Zbio­rę to wie­czo­rem.

Oczy chłop­ca roz­bły­sły. Po­rwał procę, ostroż­nie ujął sierp. Worek z oto­cza­ka­mi za­brzę­czał u pasa.

Wybiegł z osady, kierując się prosto ku jałowcom, gdzie ostatnio widział kuropatwy. Wtedy udało mu się przynieść tylko jedną, ale odkąd pilnie ćwiczył, liczył na powrót z całym stadem. Wyobraził sobie roześmianą Agnieszkę, która łapie się za głowę i krzyczy: „Kto to wszystko oporządzi?!”.

Drogę za­gro­dziła mu grupa młokosów. Na prze­dzie, z krzy­wym uśmie­chem, stał Ja­ro­pe­łek. Kilku wy­rost­ków z tyłu zmru­ży­ło oczy i za­ci­snę­ło pię­ści.

– Co tam cho­wasz? – wark­nął, wska­zu­jąc pod­bród­kiem za­ci­śnię­tą pięść.

Gwał­tow­nie scho­wał rękę za plecy. Za wolno. Ja­ro­pe­łek do­sko­czył, szarp­nął rze­mień i pchnął chłop­ca na zie­mię. Skó­rza­ny pas za­ko­ły­sał się w unie­sio­nej pię­ści na­past­ni­ka.

– Oddaj! – krzyk­nął, rzu­ca­jąc się na­przód.

Chło­pak za­re­cho­tał, ró­wie­śni­cy za­wtó­ro­wa­li mu chó­rem. Ode­pchnął go jedną ręką. Na­wi­jał procę na dłoń, de­mon­stru­jąc do kogo teraz na­le­ży.

– Dzie­ci i baby nie noszą broni – mruk­nął spo­koj­nym, opie­kuń­czym tonem. – Ścią­gniesz gniew bogów na całe sioło.

– Oddaj!

Ryk­nę­li jesz­cze gło­śniej. Ko­lej­ne pchnię­cie rzu­ci­ło Gniew­ka w piach.

– Bez­rod­ny! – wrza­snę­li.

– Baba, nie chłop!

Ko­lej­ny cios po­słał go na ko­la­na.

– Porab znaj­dów! Baba!

W skro­niach za­czę­ło mu dud­nić. Za­ci­snął zęby, aż szczę­ka za­drża­ła.

Żadna dziew­ka! Ha­ru­ję cię­żej niż wy.

Sko­czył z wrza­skiem pro­sto na Ja­ro­peł­ka. Wy­ro­stek zbił go z toru ra­mie­niem i po­słał na zie­mię.

Twar­da, wy­su­szo­na glina za­dra­pa­ła dłoń. W noz­drza ude­rzył ostry, du­szą­cy kurz.

Ja­ro­pe­łek zmie­rzył le­żą­ce­go wzro­kiem. – Dzie­ci i dziew­ki nie po­lu­ją – wy­ce­dził. – Broń służy wojom. Mach­nął na kom­pa­nię i uniósł zdo­bycz ponad głowę.– Na kacz­ki! Za mną! Zgra­ja po­pę­dzi­ła ku rzece, zo­sta­wia­jąc go w pyle.

Dźwi­gnął się chwiej­nie. Przez chwi­lę nie mógł zła­pać od­de­chu. Łzy pa­li­ły pod po­wie­ka­mi. Za­ci­skał szczę­ki aż strze­li­ło w skro­ni. Żad­ne­go pła­czu. Nie da ni­ko­mu tej ra­do­ści. Byle dalej stąd. Byle nie sły­szeć tego re­cho­tu.

Ru­szył pędem. Biegł, aż za gra­ni­ce sioła, a płuca za­pie­kły bra­kiem tchu. Padł w wy­so­kie trawy. Z gar­dła wy­rwał się szloch. Ude­rzał pię­ścia­mi w zie­mię, roz­ła­do­wu­jąc wście­kłość.

Otarł twarz rę­ka­wem, uniósł na­rzę­dzie. Ostrze bły­snę­ło w słoń­cu. Sze­ro­kie cię­cie, potem dru­gie. Kosił z furią, trak­tu­jąc trawę ni­czym wro­gie sze­re­gi. Stal dźwię­cza­ła, ło­dy­gi pa­da­ły po­ko­tem. Na dło­niach pękły pierw­sze pę­che­rze, skóra pa­li­ła, nie zwal­niał. Skoń­czy tę łąkę. Udo­wod­ni siłę. Chłop nie pła­cze, chłop pra­cu­je.

* * *

Ro­bert z Agniesz­ką we­szli do za­gro­dy Sta­ni­mi­ra z ko­szem wi­kli­ny. Za­pach ży­wi­cy, wió­rów i dymu ude­rzał z kil­ku­na­stu kro­ków. W otwar­tych wro­tach sto­do­ły tań­czy­ły w słoń­cu słupy pyłu. Obej­ście wy­peł­nia­ło mia­ro­we stu­ka­nie dłuta.

Sta­ni­mir z synem tkwi­li po­chy­le­ni nad gru­by­mi deskami. Cie­śla trzy­mał opa­lo­ny patyk, a syn kre­ślił wę­glem okrąg.

– O, widzę, że za chwi­lę w Kwie­ci­stej będą dwie tacz­ki. – rzu­cił od progu. – Jakie równe koło, aż miło pa­trzeć.

– Wi­taj­cie! – za­wo­łał Sta­ni­mir, od­kła­da­jąc skro­bak. – Do­brze, że­ście tra­fi­li. Ra­do­mir, wody dla gości!

Go­spo­darz po­krę­cił głową z uśmie­chem. – Wciąż za­cho­dzi­my w głowę, czemu nikt wcze­śniej na to nie wpadł. Pro­sta kon­struk­cja, a taka po­moc­na. Skła­da­my ko­lej­ną dla sie­bie.

– Czas na zmia­nę. – Ro­bert rzu­cił pęk witek na zie­mię. – Wi­kli­no­wy kosz po­mie­ści wię­cej.

Agniesz­ka ski­nę­ła przej­mu­jąc kubek.

To­po­ry cie­śli ryt­micz­nie ude­rza­ły, sy­piąc pach­ną­cy­mi wió­ra­mi. Su­ro­we tar­ci­ce na­bie­ra­ły formę. Ra­do­mir ko­pio­wał gesty ojca. Obok po­wsta­wa­ło dno kosza.

Agniesz­ka prze­bie­ra­ła ga­łę­zie. Ze sztyw­nych two­rzy­ła osno­wę, a cien­kie, ela­stycz­ne Ro­bert prze­pla­tał po­przecz­nie.

– Wasz młody ma krze­pę – mruk­nął Sta­ni­mir, sku­pio­ny na ob­rób­ce. – Ob­ser­wu­ję go co świt.

– Ma upór i dumę – od­par­ła, nie zwal­nia­jąc tempa – Wy­rost­ki mu do­ku­cza­ją.

Cie­śla wes­tchnął cięż­ko, od­su­wa­jąc na­rzę­dzie.

– Ja­ro­pe­łek prze­wo­dzi na­gon­ce. Zbyt głupi, by sa­me­mu to wy­my­ślić. Oj­ciec chowa go na swoją modłę. – Sta­ni­mir pu­ścił oko do Ro­ber­ta. – Ale co ja tobie tłu­ma­czę – za­śmiał się.

– Puszy się ni­czym cie­trzew, a ro­zu­mu we łbie brak. Gniew­ko musi okrzep­nąć.

Ro­bert za­plótł ko­lej­ną witkę. Roz­mo­wę wy­par­ły od­gło­sy ro­bo­ty – szu­ra­nie wi­kli­ny, świst skro­ba­ków, tępy stu­kot po­bi­ja­ków.

Dobra krą­ży­ła po po­dwó­rzu, ner­wo­wo mię­dląc rąbek za­pa­ski. Znik­nę­ła w cha­cie, po chwi­li wy­pro­wa­dzi­ła małą dziew­czyn­kę. Skóra i kości. Chwiała się jak wiotkie drzewko i traciła równowagę przy każdym kroku.

Agniesz­ka odło­ży­ła ga­łę­zie. Po­de­szła bli­żej, ob­ser­wu­jąc małą. – Co się z nią dzie­je?

Ko­bie­ta unio­sła pod­krą­żo­ne oczy. – Nikt nie wie. Pró­bo­wa­łam na­pa­rów od Ja­go­dy. Szep­tu­cha za­ma­wia­ła uroki – na próż­no. Nik­nie w oczach z każ­dym no­wiem. Bo­go­wie wy­cią­ga­ją po nią ręce. Już parę razy sty­gła na po­sła­niu.

Kuc­nę­ła przy dziec­ku. Opusz­ka­mi pal­ców zba­da­ła po­li­czek – zimny pot prze­sią­kał przez lepką skórę.

Prze­ra­ża­ją­co blada, wo­sko­wa, nie­mal prze­zro­czy­sta skóra od­sła­nia­ła sine żyłki. Rany w ką­ci­kach warg krwa­wi­ły.

– Mogę zo­ba­czyć? – za­py­ta­ła. Dobra za­sko­czo­na proś­bą, ski­nę­ła.

Ujęła ko­smyk wło­sów – ma­to­we, rzad­kie pasma pę­ka­ły pod na­ci­skiem. Mała trwa­ła w bez­ru­chu, wpatrzona gdzieś w dal. Ła­pa­ła po­wie­trze krót­ki­mi, szar­pa­ny­mi hau­sta­mi.

De­li­kat­nie ujęła twarz, kciu­kiem ścią­gnę­ła dolną po­wie­kę. Była biała. Prze­nio­sła wzrok na dło­nie. Pa­znok­cie wy­gię­ły się we wklę­słe mi­secz­ki.

Bla­dość ślu­zó­wek… ko­ilo­ny­chia… za­ja­dy… apa­tia… dusz­ność. Skraj­na ane­mia sy­de­ro­pe­nicz­na. Przed ocza­mi sta­nę­ły sche­ma­ty z pod­ręcz­ni­ków bio­che­mii.

Pod­nio­sła wzrok. – Dobro – za­czę­ła – po­wiedz mi… czy ona pró­bu­je jeść zie­mię? Albo po­piół z pa­le­ni­ska?

Matka cof­nę­ła się w szoku. – Skąd wiesz? – wy­ją­ka­ła. – Tak. Mi­lu­sia cały czas dra­pie pa­zur­ka­mi zie­mię i wkła­da do buzi. My­śla­łam, że rozum po­stra­da­ła… – Knyk­cie matki zbie­la­ły na za­pa­sce.

Za­prze­czy­ła ru­chem głowy. – Nie po­stra­da­ła – ucię­ła. – Łak­nie tego, czego ciału bra­ku­je. To nie klą­twa, to cho­ro­ba.

– Krwi bra­ku­je siły. – Od­cze­ka­ła chwi­lę. – Ma jesz­cze szan­sę.

Dobra otwo­rzy­ła usta, lecz nie padło ani jedno słowo. – Cho­ro­ba? – wy­krztu­si­ła. – Szep­tu­cha ma­wia­ła o uroku… o ucho­dzą­cej duszy.

– Ciało słab­nie, bo jej krew za­sy­cha – Agniesz­ka ucię­ła prze­są­dy. – Za­ufaj mi. Zro­bisz teraz do­kład­nie to, co po­wiem.

Spoj­rza­ła na matkę, a jej głos stał się sta­now­czy.

– Po pierw­sze, wą­tro­ba, serce. Był jakiś ubój ostat­nio?

– Skąd – prych­nę­ła Dobra. – To nie czas na bicie.

– Macie kury. Wy­bierz naj­tłust­szą. Wą­tro­ba za­dzia­ła naj­szyb­ciej. Ugo­tuj ją, roz­gnieć na papkę z wodą i daj małej. Każdy kęs de­cy­du­je o prze­ży­ciu. Krew zbierz do miski, po­cze­kaj aż skrzep­nie. Do­da­waj po łyżce do każ­dej po­lew­ki.

Dobra wy­trzesz­czy­ła oczy. Po­krzy­wa, lipa, li­ście babki te le­kar­stwa znała.

– Krew? – wargi ledwo sfor­mu­ło­wa­ły dźwięk. Cof­nę­ła się. – Szep­tu­chy za­ka­zu­ją… Krew budzi de­mo­ny, psuje duszę, od­bie­ra wiecz­ny spo­kój!

Agniesz­ka stała nie­wzru­sze­nie. Prze­nio­sła wzrok na ko­na­ją­ce dziec­ko.

– A ty czego chcesz?

– Ja? – Za­mru­ga­ła za­sko­czo­na.

– Ty. Nie szep­tu­cha. Nie bo­go­wie. Ty.

Dobra spu­ści­ła wzrok. Palce za­ci­snę­ły się na za­pa­sce. Przez chwi­lę mil­cza­ła.

– Chcę, żeby żyła – wy­szep­ta­ła ła­mią­cym się gło­sem.

– Więc walcz o nią. Nie kar­mi­my duszy. Kar­mi­my ciało – po­wie­dzia­ła cicho, ale do­bit­nie.

Spoj­rza­ła na córkę. Potem na kurę. Znów na córkę. Prze­ska­ki­wa­ła wzro­kiem z chłod­nej twa­rzy przy­bysz­ki na prze­zro­czy­ste lico córki.

– Szep­tu­cha na­ka­zy­wa­ła modły i ocze­ki­wa­nie co bogi od­rzek­ną – po­wta­rza­ła bez­na­mięt­nie. – Ty chcesz stra­wą le­czyć?

– Jeśli bo­go­wie chcą kogoś karać, niech karzą mnie – wy­szep­ta­ła. – Nie ją.

* * *

Ni­skie słoń­ce bar­wi­ło skraj lasu, gdy Ro­bert wto­czył tacz­kę na po­la­nę i znie­ru­cho­miał. Na łące pię­trzył się po­tęż­ny stóg trawy. Obok siedział Gniewko, ciężko dyszał.

– Na bogów, chło­pie! – Gwizd­nął z uzna­niem. – Chcesz wy­kar­mić wszyst­kie krowy w opolu? To ro­bo­ta dla trzech chło­pów, nie dla jed­ne­go chłop­ca. A gdzie łupy z łowów? – Zmierz­wił czu­pry­nę ma­łe­go, lecz ten nie za­re­ago­wał.

– Za­po­dzia­łem procę – wy­krztu­sił głu­chym, bez emo­cji gło­sem.

Uśmiech na twa­rzy Ro­ber­ta zgasł. Kuc­nął przy chłop­cu. – Gdzie? Prze­szu­ka­my łąkę. – Chło­pak drgnął prze­czą­co. W oczach ze­bra­ły się łzy. – Nie wiem. Cho­dzi­łem i prze­pa­dła.

– Mów praw­dę – zni­żył głos. – Ktoś po­mógł w zgu­bie? Ja­ro­pe­łek? Łzy wy­żło­bi­ły jasne smugi na brud­nej twa­rzy. – Za­bra­li… Pra­wi­li żem baba, nie chłop. Że dzie­ciom wara od oręża.

Palce same za­ci­snę­ły się w pię­ści. Szarp­nął się, aż za­trzesz­cza­ły stawy. Mały sku­lił się. Ro­bert wy­pu­ścił po­wo­li po­wie­trze, tłu­miąc furię. Naj­pierw chło­pak. Na odwet przyj­dzie czas.

Ujął ra­mio­na chłop­ca. – Spójrz na mnie. – Zła­pał ucie­ka­ją­cy wzrok. – Ja­ro­pe­łek to głu­piec. Ka­wa­łek skóry w dłoni nie sta­no­wi o mę­sko­ści. – Szloch za­czął się rwać, prze­cho­dząc w ciche po­cią­ga­nie nosem.

– Ale… on mi ją za­brał… – za­krztu­sił się po­wie­trzem. – Ojca… Mi­ro­sła­wa… moją…

– Chodź, za­wie­zie­my trawę do domu, a póź­niej pój­dzie­my do Do­bro­go­sta i mu ją od­bie­rze­my.

– Jak to, od­bie­rze­my? – Spoj­rzał z nie­do­wie­rza­niem. – Pój­dziesz do Do­bro­go­sta i ją od­zy­skasz?

– Razem pój­dzie­my. – Chło­piec cof­nął się, za­sko­czo­ny.

Wbił widły w pokos, pró­bu­jąc pod­nieść jak naj­wię­cej trawy. Stęk­nął z uda­wa­nym wy­sił­kiem. – Na bogów! Gniew­ko, tu jest wię­cej niż na czte­rech włó­kach!

– Co to jest? – do­pie­ro teraz za­uwa­żył nową kon­struk­cję.

– Ra­do­mir na­zwał to tacz­ką, po­mo­że nam zwieźć wszyst­ko bez wy­sił­ku.

Za­ła­do­wał trawę do kosza. Chwy­cił Gniew­ka pod pachy, po­sa­dził go na samym szczy­cie. Chło­piec za­nu­rzył się w mięk­kiej, zie­lo­nej masie. Słod­ka woń soków ude­rzy­ła w noz­drza, ło­dy­gi ła­sko­ta­ły łydki, słoń­ce grza­ło po­licz­ki. Usiadł sze­ro­ko na tra­wie, roz­glą­da­jąc się z góry.

– Wra­ca­my do domu – po­wie­dział, chwy­ta­jąc mocno za drew­nia­ne po­rę­cze.

Gniew­ko wy­chy­lał się na boki, zdzi­wio­ny ob­ser­wo­wał, że wóz mimo cię­ża­ru gład­ko to­czył się po nie­rów­nej ziemi.

Wje­cha­li w sam śro­dek sioła. Gwar osady za­marł. Ko­bie­ty prze­ry­wa­ły prace, męż­czyź­ni opie­ra­li się o płoty. Ga­pi­li się na jed­no­ko­ło­wy wóz. Wska­zy­wa­li pal­ca­mi męż­czy­znę cią­gną­ce­go, w głę­bo­kim pia­chu, bez wi­docz­ne­go wy­sił­ku wiel­ką ster­tę trawy. Po­ka­zy­wa­li Gniew­ka.

Z tłumu wy­stą­pił rosły Sam­bor. Ob­szedł tacz­kę do­oko­ła, dra­piąc się po bro­dzie, – Sam cią­gnie? Bez wołu? – Uniósł brwi z nie­do­wie­rza­niem.

Chwy­cił za kon­struk­cję. Szarp­nął z całej siły w bok. Ster­ta trawy za­ko­ły­sa­ła się gwał­tow­nie.

– Bo mnie strzą­śniesz! – Chło­pak ryk­nął śmie­chem, ła­piąc rów­no­wa­gę sze­ro­ko roz­sta­wio­ny­mi ra­mio­na­mi.

Sam­bor cof­nął się. – Nie skrzy­pi – mruk­nął.

Ro­bert uśmiech­nął się lekko i po­pra­wił uchwyt na po­rę­czach. – Jak ma skrzy­pieć, skoro to ro­bo­ta Sta­ni­mi­ra? – od­po­wie­dział gło­śno. Słu­żyć bę­dzie dłu­żej niż nie­jed­no ko­ry­to.

– No tak, Sta­ni­mir byle czego z rąk nie wy­pu­ści – po­ki­wał głową stary Bo­ru­ta, ba­da­jąc pal­cem oś koła. – Chy­tra ro­bo­ta, oj chy­tra. Na ple­cach trzem by było cięż­ko ten pokos nieść, a tu jeden czło­wiek idzie i nawet nie zipie…

Za­chwy­ty prze­rwał zło­śli­wy skrze­czą­cy głos. – Pa­trz­cie go! Knur już w bło­cie się nie tapla, teraz się w woła za­mie­nił i wozy ciąga! – krzyk­nę­ła żona Do­bro­go­sta, kilka osób par­sk­nę­ło śmie­chem.

Wy­ha­mo­wał. Spoj­rzał na nią, potem na tłum. Prych­nął gło­śno, gwał­tow­nym ru­chem głowy za­rzu­cił nie­ist­nie­ją­cą grzy­wę.

– Pa­trz­cie na nią, baba całe życie na wsi, a wołu od konia nie od­róż­nia! – Par­sk­nął gło­śno. Dra­pał zie­mię stopą.

Wy­prę­żył się. Ro­zej­rzał się po są­sia­dach. Ru­szył przed sie­bie wy­so­ko uno­sząc ko­la­na.

Agniesz­ka wi­dząc całą scenę, pod­chwy­ci­ła za­ba­wę. Przy­ło­ży­ła dło­nie do ust i krzyk­nę­ła na całe gar­dło.

– Wio, ko­ni­ku! Wio!

Nowe przy­ja­ciół­ki z bani na­tych­miast do­łą­czy­ły. Śmiech roz­lał się po maj­da­nie.

– Do­rod­ny rumak! – za­wo­ła­ła Przy­by­sła­wa.

– Przy­dał­by się taki ogier w obej­ściu i… łoż­ni­cy! – pal­nę­ła Zorza ma­cha­jąc do Agniesz­ki.

Chma­ra dzie­cia­ków wy­pa­dła zza opłot­ków. Z pi­skiem ufor­mo­wa­ły sze­reg, ma­sze­ru­jąc ramię w ramię z Ro­ber­tem za­dzie­ra­jąc nogi.

Lu­do­la zsi­nia­ła ze zło­ści. Od­wró­ci­ła się na pię­cie i szybko czmychnęła w stronę swego obejścia.

– Dzi­wa­cy! Plu­ga­we na­sie­nie! – rzu­ci­ła, ja­zgot dzie­ciar­ni cał­ko­wi­cie za­głu­szył jej furię.

Or­szak do­tarł pod za­gro­dę.

Przed chatą pu­ścił tacz­kę, Gniew­ko zsunął mu się prosto w ramiona. Pod­rzu­cił go wy­so­ko i okrę­cił w po­wie­trzu.

– Ojej, nie tak wy­so­ko, bo nam od­le­ci do Wy­ra­ju! – krzyk­nę­ła roz­ba­wio­na Agniesz­ka.

Po po­sił­ku ich drogi ro­ze­szły się. Agniesz­ka skie­ro­wa­ła się do Do­brej, Ro­bert z Gniew­kiem ru­szy­li do Do­bro­go­sta.

* * *

Lu­do­la pa­tro­szy­ła kacz­kę. Ja­ro­pe­łek od­gry­wał scenę po­lo­wa­nia – ska­kał, wy­ma­chi­wał rę­ka­mi, świsz­czał rze­mie­niem nad czu­pry­ną.

Do­bro­gost stru­gał drew­no, z za­do­wo­le­niem ob­ser­wo­wał syna.

Ro­bert z Gniew­kiem wkro­czy­li w obej­ście.

Do­bro­gost wstał. Sy­no­wie na­tych­miast sta­nę­li za nim.

– Twój syn za­brał Gniew­ko­wi procę – po­wie­dział Ro­bert ostro, bez żad­ne­go wstę­pu. – Niech ją odda.

Do­bro­gost po­wo­li odło­żył nóż. Otarł dło­nie o spodnie.

– Na­zy­wasz mo­je­go syna zło­dzie­jem? – uniósł głos.

– Za­brał mu broń. Jak to na­zwiesz?

– Ja­ro­pe­łek pil­nu­je świę­te­go po­rząd­ku. – Uśmiech­nął się krzy­wo. – Dzie­ci i baby z orę­żem w ręku ob­ra­ża­ją bogów – wy­ce­dził. – Kwie­ci­szo­wy po­miot myśli, że dziad­ko­we modły uchro­nią go przed gnie­wem nie­bios? Że może z bo­ga­mi igrać?

Gniew­ko sku­lił się. Zro­bił pół kroku za Ro­ber­ta, chwy­cił go mocno za no­gaw­kę.

– Nie mie­szaj w to Kwie­ci­sza. To spra­wa mię­dzy chłop­ca­mi. Oddaj to, co za­bra­łeś.

– W siole wszyst­ko jest spra­wą moją albo Kwie­ci­sza – pa­trzył pro­sto w oczy. – I nie po­zwo­lę, by jego wnuk ścią­gał nie­szczę­ście na moje za­go­ny.

Zza pło­tów wy­ła­nia­ły się cie­kaw­skie twa­rze są­sia­dów.

– Sły­szy­cie? – pod­niósł głos. – Do­bro­gost mówi, że bo­go­wie ka­za­li jego sy­no­wi okraść Gniew­ka.

Twarz Do­bro­go­sta stę­ża­ła. Ski­nął krót­ko na syna.

– Oddaj mu ten śmieć.

Ja­ro­pe­łek wy­krzy­wił usta, z roz­ma­chem rzu­cił procę w błoto. Skóra pac­nę­ła z mo­krym mla­śnię­ciem.

– Masz swoją zgubę, żer­co­wy wnucz­ku – syk­nął.

Gniew­ko drgnął, pu­ścił no­gaw­kę, prze­su­nął się do przo­du. Ro­bert po­ło­żył mu dłoń na ra­mie­niu.

Po­wo­li schy­lił się. – Chłop nie rzuca się w błoto na roz­kaz – wy­szep­tał chłop­cu do ucha.

Robert chwy­cił procę, wbi­ja­jąc palce głę­bo­ko w błoto. Na­piął ją mię­dzy dło­nia­mi.

Gwał­tow­nym szarp­nię­ciem zrzu­cił szlam z rze­mie­ni.

Mokra bryła błota ode­rwa­ła się od rze­mie­ni, z pla­skiem tra­fi­ła Ja­ro­peł­ka w twarz.

Chło­pak wzdry­gnął się. Cof­nął o krok. Roz­tarł maź na twa­rzy, krzy­wiąc się z obrzy­dze­nia.

Ro­bert spo­koj­nie starł reszt­ki brudu o no­gaw­kę. Wło­żył czy­stą procę w drżą­ce dło­nie Gniew­ka.

Chło­piec przy­ci­snął ją do pier­si. Spoj­rzał na Ja­ro­peł­ka, który wciąż ner­wo­wo wy­cie­rał twarz.

Do­bro­gost za­ci­skał szczę­kę. Po­licz­ki mu drża­ły.

Objął chłop­ca ra­mie­niem i wy­szli.

* * *

Agniesz­ka prze­kro­czy­ła próg ciem­nej chaty. Mila le­ża­ła na ko­żu­chach. Uklę­kła przy niej i po­ło­ży­ła dłoń na cie­płym czole. Od­dech wy­da­wał się głęb­szy. Wciąż była bar­dzo blada. De­li­kat­nie od­chy­li­ła dolną po­wie­kę – na­bie­ra­ła le­d­wie wi­docz­ne­go, ró­żo­wa­we­go ko­lo­ru. Ujęła drob­ną, bez­wład­ną dłoń, palce Mili drgnę­ły w sła­bym uści­sku. Drob­ne, nie­mal nie­zau­wa­żal­ne znaki po­pra­wy. Prze­sta­ła ga­snąć. Wywar za­czy­nał dzia­łać.

Dobra tłu­mi­ła szloch. Agniesz­ka ujęła ją za ra­mio­na.

– Wą­trób­ka za­trzy­ma­ła naj­gor­sze. Teraz trze­ba od­bu­do­wać jej krew i przy­wró­cić siły.

– Słu­chaj uważ­nie. – wy­ostrzy­ła ton. – Co­dzien­nie ugo­tu­jesz wywar z mło­dych liści po­krzyw. Zry­waj tylko czub­ki. Ziele wy­cią­ga siłę ziemi. Do wrząt­ku dodaj garść dzi­kich, kwa­śnych ja­błek lub nie­doj­rza­łej ja­rzę­bi­ny.

Oczy Do­brej szkli­ły się od łez.

– Zro­zu­mia­łaś? – upew­ni­ła się Agniesz­ka.

Ski­nę­ła głową, ści­ska­jąc w dło­niach na­czy­nie z krwią.

– Do każ­dej mi­secz­ki, kiedy po­lew­ka jest jesz­cze cie­pła, ale nie go­rą­ca, dodaj i do­brze wy­mie­szaj jedną łyżkę skrzep­nię­tej krwi. Krew to życie. Nic jej nie za­stą­pi. Po­da­waj jej tak czę­sto, jak tylko zdoła prze­łknąć. Nigdy nie łącz tej po­lew­ki z mle­kiem.

* * *

– Ja­ro­pe­łek ode­brał Gniew­ko­wi procę – po­wie­dział Ro­bert cicho, od nie­chce­nia, z nutą zło­ści.

– Do­brze zro­bił. – Sta­ni­mir nawet nie prze­rwał pracy.

– Do­brze? – uniósł brwi.

– To jesz­cze chły­stek – od­parł Sta­ni­mir głu­cho. – Nie po­wi­nien z orę­żem cho­dzić. To spro­wa­dza nie­szczę­ście.

Twarz Ro­ber­ta stę­ża­ła. – On już nie jest dziec­kiem. Tyle prze­szedł, pra­cu­je cię­żej niż nie­je­den do­ro­sły. Za­słu­żył na nią.

Sta­ni­mir po­pa­trzył zdzi­wio­ny. – Uczyń z niego chło­pa, bę­dzie mógł nosić broń.

Ro­bert zmarsz­czył czoło, zbity z tropu. – W jaki spo­sób? Co masz na myśli?

– W wa­szych stro­nach nie ma po­strzy­żyn? – zdzi­wił się cie­śla. – Chło­pak lata już ma, za­bierz go matce i w oczach wszyst­kich wej­dzie pod twoją opie­kę, a jego słowo za­cznie zna­czyć tyle, co do­ro­słe­go.

– Jak to zro­bić?

– Za­cze­kaj do zwóz­ki. Zbierz świad­ków. Przej­mij opie­kę. To wszyst­ko.

– Zro­bisz łuk dla Gniew­ka… dał­bym mu go w darze.

Sta­ni­mir po­krę­cił po­wo­li głową, cmok­nął. – My­sło­da­rze… Inna rzecz zro­bić wóz czy wrota, a inna łuk. Trze­ba czuć drew­no, wie­dzieć, w którą stro­nę giąć. Byle cie­śla tego nie po­tra­fi.

– Znasz kogoś, kto zrobi dobry łuk dla chło­pa­ka?

– Oczy­wi­ście – od­po­wie­dział z uśmie­chem. – Idź do Cisa, on robi naj­lep­sze, całe opole od niego bie­rze.

– A ile sobie liczy? – za­py­tał nie­pew­nie.

– Ode mnie – mówił wolno przy­wo­łu­jąc wspo­mnie­nia – kilka zim temu wziął trzy worki ziar­na. Może za mniej­szy dla mło­dzia­ka mniej weź­mie.

– Trzy worki? – Wy­pu­ścił po­wie­trze. Przed ocza­mi sta­nął mu obraz pola z mi­zer­nym łanem.

– Lep­sze­go łu­czy­ska nikt tobie nie zrobi.

– To ma­ją­tek! – mruk­nął zmar­twio­ny.

– Po­myśl o mię­si­wie w po­lew­ce. Trzy worki za za­ją­ce, a może i je­le­nia, to dobra wy­mia­na.

Roz­wa­ża­nia prze­rwał gło­śny śmiech. Ich wzrok po­wę­dro­wał w głąb po­dwó­rza, gdzie w za­pa­da­ją­cym zmierz­chu chłop­cy roz­ma­wia­li o czymś z za­pa­łem. Gniew­ko po­da­wał ka­my­ki Lesz­ko­wi, a ten z ra­do­snym okrzy­kiem ci­skał je w stro­nę pola. Ka­mień ude­rzył w coś z hu­kiem. Chło­piec pod­sko­czył z za­chwy­tu.

– Gniew­ko tyle trawy dzi­siaj na­ciął, że na­le­ży mu się dzień wolny. Przyjdź jutro do nas z synem. Niech chło­pa­ki za­po­lu­ją razem. Twój już po po­strzy­ży­nach? Może po­lo­wać?