Omówienie sześciu opowiadań Lovecrafta napisanych we współpracy z innymi autorami

Lovecraft wiele czasu spędził na poprawianiu cudzych utworów, czasem pisząc je całkiem od nowa. Z oczywistych powodów są one mniej znane od tych kanonicznych, oryginalnych opowiadań... Choć częstokroć są to właśnie teksty znakomite, wcale nie ustępujące tym... no prawie nie ustępujące najlepszym dziełom Samotnika z Providence. Dla kogoś, kto nie przepada za twórczością samego H.P.L.-a, te sześć utworów paradoksalnie może się właśnie okazać czymś odkrywczym i bardziej przyswajalnym.

"POKÓJ NA PODDASZU"  H.P. Lovecraft i August Derleth

Opowiadanie to być może ma najbardziej dziwaczną i najdłuższą genezę w historii. Bodajże w roku 1923 Lovecraft zapisał w swoim dzienniku frapujący pomysł na opowiadanie i pozostawił go tam na kilka lat. Później, gdzieś koło roku 1927 w korespondencji z Augustem Derlethem przekazał mu ten pomysł wraz z ogólnym szkicem, namawiając, by ten go wykorzystał. Derleth jednak zwlekał z nadaniem ostatecznego kształtu temu utworowi. W końcu ukazał się dopiero w roku 1957, kiedy został opublikowany wraz z kilkoma innymi tekstami, a tak naprawdę pastiszami, zanurzonymi głęboko w lovecraftowskiej mitologii. Dzisiaj teksty te są uważane za średnio udane, a wyróżnia się spośród nich właśnie "Pokój na poddaszu". To wyborne, wręcz modelowe opowiadanie grozy, w pełni oddające klimat prozy Lovecrafta, choć z kolei napisane zostalo stylem dość prostym, typowym dla Derletha.

"NOCNY OCEAN" H.P.Lovecraft i Robert H.Barlow

Uważany za wybitne osiągnięcie nowelistyczne bez podziału na gatunki, "Nocny ocean" został tak naprawdę napisany przez młodziutkiego, ledwie osiemnastoletniego chłopca. Jak się teraz uważa, wkład Lovecrafta wynosił mniej więcej 10 procent, i nawet jeśli dodał coś od siebie, to przede wszystkim oszlifował stylistycznie tekst. Jest to surrealistyczna impresja, właściwie trudna do zdefiniowania. Stanowi ostatnie dzieło, nad którym pracował Lovecraft, a było to w roku 1936, a więc w roku, w którym nie napisał już żadnego własnego oryginalnego opowiadania. Młody Barlow po śmierci Lovecrafta, która nastąpiła kilka miesięcy później, odstąpił od dalszej kariery literackiej. Odniósł później pewne sukcesy na polu antropologii, a w roku 1951 popełnił samobójstwo.

Utwór ten na język polski przelożył w roku 1996 Andrzej Ledwożyw. Niestety, jego koszmarne, wręcz odstręczjące tłumaczenie na przeszło dwadzieścia lat zepsuło odbiór tego genialnego, jak chcą niektórzy, opowiadania w naszym kraju. Na szczęście od roku 2018 dostępny jest doskonały przekład Radosława Jarosińskiego.

"Z OTCHŁANI CZASU" H.P.Lovecraft i Hazel Heald

Hazel Heald opublikowała pięć opowiadań napisanych wespół z Lovecraftem, z których "Z otchłani czasu" jest zdecydowanie najlepsze. Heald nigdy się nie objawiła jako samodzielna autorka, a po napisaniu , choć i to powinno być w cudzysłowie, tychże utworów, zwyczajnie zniknęła. Nawet nie znana jest data jej śmierci.

Jaki był wkład Heald w stworzenie "Z otchłani czasu"? Można powiedzieć, że żaden. W zasadzie odbył się tu odwrotny proces, niż to miało miejsce przy tworzeniu "Okna na poddaszu",tym razem to Lovecraft na bazie szczątkowego pomysłu napisał całe opowiadanie. Zresztą nietrudno zauważyć, że styl jest typowy dla niego, przypominający odrobinę "Zew Cthulhu".

Niestety, przekład Andrzeja Ledwożywa, jedyny mi dostępny, uniemożliwia w pełni docenienie tego tekstu. Niemniej uważam, że opowiadanie to powinno być o wiele bardziej znane i włączone do kanonicznych tekstów Lovecrafta, i wielka szkoda, iż nie przełożył go Maciej Płaza.

"DRZEWO NA WZGÓRZU" H.P.Lovecraft i Duane Rimel

Wydaje się to niewiarygodne, ale konstrukt tego niedługiego opowiadania przypomina trochę sławną powieść SF Cixina Liu "Problem trzech ciał". Jednakże S.T.Joshi, autor wielkiej biografii Lovecrafta wyraźnie lekceważy ten tekst ówcześnie siedemnastoletniego bodajże chłopca, wyżej stawiając nieco późniejszą "Ekshumację". Rimel obydwa teksty nadesłał Lovecraftowi do poprawek, a ten zrobił z nimi, co mógł. Joshi twierdzi, że ingerencja starszego pisarza była znacząca, całkiem słusznie argumentując, iż Rimel, który dożył przecież słusznego wieku (zmarł w 1996 roku), w późniejszym czasie nie stworzył już nic godnego uwagi. Wszedł do historii zaledwie kilkoma opowiadaniami i jednym poematem "Dreams of Yith", a po śmierci swego mentora tłukł już tylko chałtury dla pulpowych magazynów. Okazał się zresztą jednym z kilku "cudownych" młodzieńców, dobrze rokujących, którzy nawiązali kontakt z Lovecraftem pod koniec jego życia.

"Ekshumacja" to opowiadanie dobrze napisane, aczkolwiek o dość topornym, gruboskórnym pomyśle, i przede wszystkim, co jest jego największą wadą, przewidywalnym finale. No i nie ma żadnego nawiązania do mitów Cthulhu. Natomiast "Drzewo na wzgórzu" to rzecz nieomal zjawiskowa, o wspomnianym już kosmicznym rodowodzie i nasycone lovecraftovską mitologią. Można arbitralnie uznać je za wspólne dzieło Lovecrafta i Rimela.  

"PRZEZ BRAMY SREBRNEGO KLUCZA" H.P.Lovecraft i Hoffman E.Price

To zapewne najbardziej kontrowersyjny utwór Lovecrafta, napisany we współpracy z innym autorem. I ostatni ze swoistego cyklu, połączonego głównym bohaterem Randolphem Carterem, czyli alter ego samego Lovecrafta. Zapoczątkowało ten cykl krótkie "Zeznanie Randopha Cartera". Potem szły kolejno "Nienazywalne", obszerna fantasy "Ku nieznanemu Kadath śniąca się wędrówka" oraz "Srebrny klucz". We wszystkich tych utworach Lovecraft przedstawia swoją filozofię marzyciela, wizjonera i poety, będącego na bakier z akceptacją wymogów, obowiązków i przekonań, nakładanych przez społeczeństwo.

W roku 1932 Lovecraft odbył jedną ze swych licznych podróży, i dotarł aż do Nowego Orleanu. Tam spotkał się z E.Hoffmanem Price i wówczas odbyła się pomiędzy nimi 25 – godzinna rozmowa, która przeszła do legendy. Ale kim był Hoffman Price? Jak się to nieraz określa, był człowiekiem renesansu. Ukończył słynną akademię West Point, ponoć świetnie władał bronią, grał w szachy i tak dalej. Ale swoją przyszłość związał z pisaniem opowieści do magazynów pulpowych, od których się wówczas zaroiło. W zasadzie jego ścieżka kariery była bardzo zbliżona do tej obranej przez Roberta E.Howarda, twórcy Conana. O ile jednak u nas Howarda wydrukowano nawet przysłowiowe kwity z pralni, tyleż bilans Price`a wynosi równe zero. W naszym kraju oczywiście. A podobno Price stworzył kilka wybitnych utworów, o czym zresztą może świadczyć przyznanie mu w późniejszym czasie nagrody World Fantasy.

W następnym roku korespondencyjnie już doszło do współpracy między Lovecraftem a Pricem, a mianowicie ten drugi napisał kontynuację "Srebrnego klucza". Podobno Lovecraft nie był do tego specjalnie przekonany, ale postawiony przed faktem dokonanym, wziął wersję Price`a w obroty. I tak powstała dość niezwykła metafizyczna science fiction "Przez bramy srebrnego klucza".

S.T.Joshi w swej wielkiej biografii nie pozostawia na niej suchej nitki.

Faktycznie, fabuła jest nietypowa. Dziś nikt by czegoś takiego nie napisał. Ale fantastyka lat trzydziestych 20 wieku, nawet ta spod znaku SF, która wtedy właściwie raczkowała, to była fantastyka z mocno poluźnionymi ramami prawdopodobieństwa. I może właśnie dlatego dała tak wiele niezwykłych utworów E.R.Borroughsa, Abrahama Merrita czy Clarka Ashtona Smitha. Dłuższe opowiadanie tego ostatniego, "Miasto Śpiewającego Płomienia", bodaj najbardziej się zbliża do wspólnego utworu Lovecrafta i Price`a, a warto zaznaczyć, że cała ta trójka autorów korespondowała między sobą przez wiele lat. A jeśli dołączyć do tego nieco późniejsze arcydzieło już samego Lovecrafta "Cień spoza czasu", otrzymujemy jedyny w swoim rodzaju tryptyk o astralnych wędrówkach po innych wymiarach czy planetach.

I jak się wspomniało już, Hoffman Price został uhonorowany World Fantasy Award w roku 1984 za tzw. osiągnięcie życia, czyli konkretnie za trzy utwory.  Pierwszym z wymienionych jest, jakżeby inaczej, "Przez bramy srebrnego klucza". Ale jeśliby przypisać jego autorstwo Lovecraftowi, to by oznaczało, że w jednej trzeciej otrzymał nagrodę sam H.P.L... ponad pięćdziesiąt lat po swojej śmierci. A jak wiemy, w tamtym okresie nagroda w postaci statuetki przedstawiała podobiznę nikogo innego, jak właśnie Samotnika z Providence...

Niestety, przekład Lipskiego pozostawia wiele do życzenia, i myślę, że należy wznieść modły błagalne do panów Macieja Płazy i Radosława Jarośińskiego, ażeby któryś z nich zechciał jeszcze raz przełożyć to opowiadanie.

"BIAŁY STATEK" H.P.Lovecraft i Lord Dunsany

Oczywiście jest to pewne nadużycie. Lovecraft napisał to opowiadanie samodzielnie. Ale skoro można mówić, że jego "Szepczący w ciemności" to plagiat z Waltera De La Mare (co jest przecież nonsensem), to i ja pozwoliłem sobie na coś podobnego.

Faktem za to jest niezbitym, iż Lovecraft w roku 1919 zapoznał się z twórczością Lorda Dunsanego i dosłownie się nią zachłysnął.

Lord Dunsany jest twórcą gatunku fantasy. Chodzi o krainę never never land, według terminologii Andrzeja Sapkowskiego. Dunsany wymyślił własną mitologię i opisał ją w pierwszym tomie krótkich utworów "Bogowie Pegany"(1906), który jest odpowiednikiem "Silmarillionu" Tolkiena. Potem przyszły kolejne tomy, "Opowieści marzyciela"(1910) ze słynnym opowiadaniem "Carcasonne", którym się zachwycił sam Borges, "Księga dziwów", i inne.

W końcu przyszedł rok 1919, można powiedzieć, rok stykowy w historii gatunku fantasy. To wtedy Dunsany opublikował ostatni zbiór swych unikalnych opowieści, natomiast rozpoczął nową erę Tolkien "Upadkiem Gondolinu'. I wtenczas  niejako wszedł pomiędzy nich Lovecraft, tworząc "Biały statek" i kilka dalszych dunsaniańskich utworów.

Gdyby powiedzieć, że Dunsany i Lovecraft nigdy się nie spotkali, nie byłoby to całkiem zgodne z prawdą. W rzeczywistości Lovecraft widział Dunsanego całkiem blisko siebie, siedząc w pierwszym rzędzie podczas występu literackiego swego nowego idola w Bostonie. Był tak nim zauroczony, że później napisał esej poświęcony jego twórczości. Oto jak się zaczynał:

"Stosunkowo nikłe uznanie, okazywane do tej pory Lordowi Dunsany, (...) wyjątkowemu, nowatorskiemu i obdarzonemu największą fantazją spośród żyjących autorów, stanowi niezwykle zabawny komentarz do wrodzonej tępoty ludzkości".

Oraz fragment z poświęconemu mu długiego wiersza:

Do Edwarda Johna Moretona Draxa Plunketta, osiemnastego barona Dunsany

"Zachwyt budzisz, Dunsany, dziełami swojemi

Twój kunszt i pióro płynne, jakby nie z tej ziemi

Czy może człowiek, zwłaszcza gdy sam jest jedyny

Malować takie cudne, przedziwne krainy?"

Ukończony w październiku 1919 roku, "Biały statek" okazał się nadzwyczaj udanym utworem. Nie przypomina późniejszych dzieł fantasy innych autorów. Ma w sobie moc poetyckiego zaklęcia, skondensowaną cudowność "Baśni z tysiąca i jednej nocy" , oraz konglomerat mitów i legend z całego świata.

Nic dziwnego zatem, że po latach tej urzekającej opowieści oddano niezwykły hołd. W roku 1967 stosunkowo mało znana grupa rocka psychodelicznego o nazwie H.P.Lovecraft stworzyła wspaniały utwór "White Ship"", ażeby jeszcze podkreślić jego mistyczny klimat, użyła w nagraniu prawdziwego dzwonu okrętowego.

Teraz kilka słów o przekładach. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku dwaj tłumacze, Robert Lipski i Andrzej Ledwożyw postanowili zniszczyć Lovecrafta w Polsce. Przynajmniej tak by się mogło wydawać. Na szczęście dekadę poźniej z odcieczą przyszło wydawnictwo Vesper wraz z gronem ludzi będących wielkimi pasjonatami twórczości Samotnika z Providence, czyli Maciejem Płazą, Mateuszem Kopaczem czy Wojciechem Gunią, którzy zdołali odwrócić ten trend i przywrócić Lovecraftowi należne mu miejsce w naszym kraju.

Zasługą Macieja Płazy jest przetłumaczenie wczesnych opowiadań Lovecrafta, które dotąd funkcjonowały jedynie w przekładach Lipskiego i Ledwożywa. Oni nie potrafili przetłumaczyć nawet tytułów! Tak na przykład dla Lipskiego "Outsider" to był "Przybysz", potem poprawiony na "Obcy". Dopiero Płaza nadzwyczaj celnie przełożył to szczególne opowiadanie Lovecrafta jako "Wyrzutek". Przekłady obydwu panów to były, owszem, horrory, tyle że translatorskie. Co prawda ostatnio nawet i Płaza jest troszkę krytykowany, jego przekłady czasem ocenia się jako "przekwiecone", ale na pewno jest on najbardziej uważnym i starannym tłumaczem dzieł Lovecrafta. Osobiście uważam, że przynajmniej kilka jego przekładów, w tym "Wyrzutek" czy "Bezimienne miasto" śmiało można uznać za kongenialne.

W niniejszym artykule nie uwzględnione zostalo długie opowiadanie "Wzgórze" Lovecrafta i Zealii Bishop, albowiem znanego mi tłumaczenia Ledwożywa nie polecam, a żeby samemu przedzierać się przez nie ponownie byłoby ponad moje siły. Pozostało jeszcze jedno opowiadanie Lovecrafta "Pod piramidami" napisane wespół ze znanym iluzjonistą Harrym Houdinim. Sęk w tym, że napisane wspólnie tylko pro forma, w rzeczywistości spod ręki Houdiniego nie wyszła ani literka omawianego utworu, bo tak naprawdę H.P.L. napisał go nie z nim, lecz dla niego.