Święty czas, święta ziemia

Sze­re­tem a beteg rózsákat

Ady Endre, A Halál ro­ko­na

 

Za­po­wia­dał się skwar­ny dzień. Sze­dłem z kon­wią do stud­ni, kiedy mi­nę­ła mnie Jana – ob­ła­do­wa­na ga­łąz­ka­mi brzo­zy i lipy, z na­rę­czem po­lnych kwia­tów przy­ci­śnię­tym do pier­si.

– Jonas! Muszę le­cieć do karcz­my, mam ozdo­bić pół­noc­ną bramę! – wy­rzu­ci­ła jed­nym tchem. – Przyj­dziesz póź­niej?

Wzru­szy­łem ra­mio­na­mi. Spoj­rza­łem wy­mow­nie w stro­nę po­dwó­rza, skąd do­bie­gał mia­ro­wy, cier­pli­wy od­głos szu­ra­nia ka­mie­nia o metal.

– No weź… – ści­szy­ła głos. – Bę­dziesz się przej­mo­wał sta­rym po­nu­ra­kiem.

Co ona mogła wie­dzieć. Po­da­wa­ła lu­dziom je­dze­nie i piwo, wszy­scy ją lu­bi­li. A ja wo­zi­łem zwło­ki. To są spra­wy ży­wych, my słu­ży­my umar­łym – tak za­wsze mówił oj­ciec, tonem, jakby chciał mnie po­cie­szyć.

Zer­k­nę­ła w tę samą stro­nę i mru­gnę­ła do mnie po­ro­zu­mie­waw­czo:

– Mi­rel­la bę­dzie.

To żadna no­wi­na. Dziew­czy­ny od gu­ślar­ki za­wsze brały udział w ob­rzę­dach. Nie mia­łem co się tam po­ka­zy­wać. Wszy­scy oprócz Mi­rel­li będą mnie trak­to­wać jak zły omen.

No i zła­ma­łem Du­ra­no­wi szczę­kę. Mieli do­dat­ko­wy powód, żeby mnie uni­kać. Od­pro­wa­dza­łem ją potem, gdzie tylko się dało, żeby ni­ko­mu nie przy­szło do głowy znów pod­nieść na nią rękę. Mia­łem wra­że­nie, że to lu­bi­ła. Ale ostat­nio nie miała czasu na spo­tka­nia. Po­my­śla­łem, że może nie chce, żebym od­stra­szał od niej ludzi. Nie na­rzu­ca­łem się.

– Roz­ma­wia­łam z nią o tobie. – Moja sio­stra nie da­wa­ła za wy­gra­ną. – Po­wiesz coś w końcu?

– Muszę się ró­ża­mi zająć. – Po­ka­za­łem konew. – Upał dziś bę­dzie.

– Oj, Jonas… – Chcia­ła coś jesz­cze po­wie­dzieć, ale tylko wes­tchnę­ła i po­krę­ci­ła głową. Po­bie­gła do wsi.

 

* * *

 

Uklęk­ną­łem. Owiał mnie gorz­ki, mu­li­sty za­pach kwia­tów. Wy­ma­ca­łem ko­rze­nie, wci­sną­łem palce w glebę. Była chłod­na, jesz­cze lekko wil­got­na od rosy, i zbita.

Palce na­tknę­ły się na le­żą­cy na ziemi liść. Wy­cią­gną­łem go i obej­rza­łem w słoń­cu. Czar­ne plamy.

Obej­rza­łem do­kład­nie cały krzak. Cho­ro­ba nie prze­nio­sła się jesz­cze w górne par­tie, ale trze­ba było dzia­łać szyb­ko. Wsta­łem i po­sze­dłem po wi­kli­no­wy kosz, roz­glą­da­jąc się przy oka­zji. Prze­su­wa­łem wzro­kiem po krze­wach czar­nych róż. Cią­gnę­ły się dłu­gi­mi, ni­ski­mi pa­sa­mi, wijąc się od bramy świą­tyn­nej, okrą­ża­jąc stary gro­bo­wiec i bie­gnąc aż do kwa­te­ry to­piel­ców. Spoj­rza­łem w niebo. Słoń­ce nie­ubła­ga­nie pięło się w górę.

Wy­cią­gną­łem nóż. Z twa­rzą przy ziemi za­czą­łem wy­ci­nać pędy u samej na­sa­dy i wrzu­cać je do kosza. Krzew po­wo­li się prze­rze­dzał, wpusz­cza­jąc słoń­ce w gę­stwi­nę.

Po pew­nym cza­sie uzna­łem, że rosa już nie po­win­na się gro­ma­dzić. Obej­rza­łem wszyst­ko jesz­cze raz, łącz­nie z pą­ka­mi, które w ja­skra­wym świe­tle na­bra­ły ko­lo­ru za­schnię­tej krwi. Płat­ki były zdro­we, grube i mię­si­ste. Mo­tycz­ką spulch­ni­łem płyt­ko glebę wokół ko­rze­ni. Ostroż­nie prze­chy­li­łem konew, uwa­ża­jąc, by nie za­mo­czyć liści, i pa­trzy­łem, jak woda wsią­ka w zie­mię – aku­rat tyle, aby pa­lą­ce słoń­ce nie wy­su­szy­ło jej na wiór; nie wię­cej.

Wzią­łem kosz i pod­sze­dłem do ko­lej­ne­go krze­wu.

 

* * *

 

W bu­czy­nie uno­sił się za­pach wil­got­ne­go mchu i błota.

Chwy­ci­łem rydel i wbi­łem go w zie­mię obok wy­sta­ją­ce­go ko­rze­nia. Ko­pa­łem sze­ro­kim łu­kiem, od­gar­nia­jąc war­stwy gli­nia­stej, na­są­czo­nej wodą gleby. Zie­mia ustę­po­wa­ła z opo­rem, pach­nia­ła ple­śnią i mo­kry­mi li­ść­mi. Uklęk­ną­łem i od­gar­nia­łem ją rę­ka­mi, od­sła­nia­jąc prze­gni­ły, czar­ny ko­rzeń. Prze­su­ną­łem po nim pal­ca­mi; był mięk­ki i śli­ski.

Chwy­ci­łem nóż i ostroż­nie wsuwałem go w szcze­li­nę, de­li­kat­nie pod­wa­ża­jąc. Frag­ment ko­rze­nia ode­rwał się z mo­krym mla­śnię­ciem. Po­da­łem go Mi­rel­li. Na­cię­ła ko­rzeń wzdłuż no­ży­kiem i za­czę­ła obie­rać jak ce­bu­lę, od­sła­nia­jąc tłu­ste, grube na pół cala, kre­mo­wo­bia­łe ro­ba­ki. Drew­nia­ną łyżką zgar­nia­ła je do dzie­ży wy­ście­lo­nej li­ść­mi pio­łu­nu.

– Dużo ich po­trze­bu­jesz?

– Na jedną kro­plę sza­re­go mleka dwa tu­zi­ny larw opu­chla­ka – wy­re­cy­to­wa­ła, nie prze­ry­wa­jąc pracy. – A muszę przy­go­to­wać pełną dawkę.

– A pełna dawka to ile?

Za­sty­gła nagle. Rzu­ci­ła na mnie czuj­ne spoj­rze­nie.

– Prze­stań się tak do­py­ty­wać. Już za dużo ci po­wie­dzia­łam.

– Ale ja…

– I ni­ko­mu ani słowa, bo mnie spalą na sto­sie.

Za­mil­kłem. Od­gar­nia­łem zie­mię, żeby od­sło­nić bocz­ne od­ga­łę­zie­nia.

– Kiedy się znowu zo­ba­czy­my?

– Jonas, nie wiem – wes­tchnę­ła. – Będę za­ję­ta.

Po­ki­wa­łem głową. Pra­co­wa­li­śmy dalej, nic nie mó­wiąc. Po chwi­li spoj­rza­ła na mnie.

– Prze­pra­szam. Wiem, że po­tra­fisz mil­czeć – po­wie­dzia­ła i za­wie­si­ła głos. – Jak grób.

Uśmiech­ną­łem się.

 

* * *

 

Ukłu­cie bólu wy­rwa­ło mnie ze wspo­mnień. Ostroż­nie wy­ją­łem kolec, który wbił mi się w dłoń. Czar­ne róże mają kolce ni­czym kocie pa­zu­ry. Otar­łem pot z czoła. Słoń­ce chy­li­ło się ku za­cho­do­wi, ale wciąż grza­ło nie­mi­ło­sier­nie. Wy­pro­sto­wa­łem się i ro­zej­rza­łem. Zo­sta­ło jesz­cze kil­ka­na­ście krze­wów. Roz­cią­gną­łem ra­mio­na i za­bra­łem się z po­wro­tem do pracy.

Kiedy skoń­czy­łem, chwy­ci­łem kosz i ru­szy­łem na po­dwó­rze, skąd cały czas do­bie­gał od­głos ostrze­nia na­rzę­dzi. Oj­ciec po­chy­lał się nad ry­dlem – nawet nie pod­niósł na mnie wzro­ku. W sku­pie­niu pro­wa­dził ka­mień po kra­wę­dzi. Po chwi­li prze­rwał, żeby spraw­dzić ostrze pa­znok­ciem. Ob­ró­cił rydel i za­czął mia­ro­wo prze­su­wać oseł­kę po dru­giej stro­nie.

– Czerń za­czę­ła chwy­tać – za­mel­do­wa­łem. – Wy­cią­łem wszyst­ko, pójdę spa­lić.

Nie prze­ry­wa­jąc, le­d­wie ski­nął głową. Pa­le­ni­sko za szopą było oto­czo­ne du­ży­mi, po­czer­nia­ły­mi ka­mie­nia­mi. Od­gar­ną­łem po­piół stopą, od­sła­nia­jąc suchą zie­mię w dole, i uło­ży­łem roz­pał­kę. Ude­rza­łem krze­si­wem o ka­mień, pa­trząc, jak deszcz iskier sypie się na suchy mech, aż ten za­tlił się z ci­chym syk­nię­ciem. Roz­dmu­cha­łem ogień – bły­ska­wicz­nie się roz­niósł, żar za­czął bić mi w twarz.

Pędy ukła­da­łem na krzyż, war­stwa­mi, żeby ogień do­brze je objął. Ło­dy­gi skrę­ca­ły się z trza­skiem, a po­kry­te czar­ny­mi pla­ma­mi li­ście się zwi­ja­ły, uwal­nia­jąc kłęby si­ne­go dymu.

Kiedy stos osiadł, roz­gar­ną­łem go kijem. Do­pil­no­wa­łem, żeby wszyst­ko się wy­pa­li­ło. W cie­niu szopy stała becz­ka pełna wody; na­bra­łem do czer­pa­ka, roz­la­łem na po­piół. Za­sy­cza­ło, buch­nę­ło cięż­kim ob­ło­kiem pary.

Zda­łem sobie spra­wę, że je­stem cały zlany potem, a ciało mam roz­pa­lo­ne po dłu­gim dniu pracy w peł­nym słoń­cu. Ścią­gną­łem ko­szu­lę, na­bra­łem wody do czer­pa­ka i wy­la­łem na sie­bie.

Ciało za­pło­nę­ło pie­ką­cym bólem. Woda była prze­szy­wa­ją­co lo­do­wa­ta. Nie mo­głem zła­pać tchu; szczę­ki za­ci­snę­ły się jak ima­dło. Przez chwi­lę nie czu­łem nic oprócz prze­raź­li­we­go zimna. Zaraz potem przy­szła nie­spo­dzie­wa­na ulga; całe na­pię­cie od­pły­nę­ło. Jak­bym się wy­rwał z głę­bo­kie­go snu.

Ze wsi dobiegał od­głos dzwo­nów. Ob­rzę­dy.

Po­czu­łem, że chcę tam iść.

Ubra­łem się i pod­sze­dłem do ojca. Wciąż ostrzył rydel.

– Ubi­jak trze­ba na­pra­wić – rzu­cił, zanim zdą­ży­łem co­kol­wiek po­wie­dzieć.

– Już to zro­bi­łem.

– Ży­wi­cą i smołą, wi­dzia­łem. To nic nie da. Pęk­nie przy pierw­szym ude­rze­niu.

– Teraz mam to zro­bić? Chcia­łem…

– Ubi­jak – prze­rwał mi – bę­dzie po­trzeb­ny. Czuję to.

Z ojcem nie było dys­ku­sji. Te jego prze­czu­cia. Za­wsze tak robił. Wa­ha­łem się, sto­jąc bez ruchu. W końcu wes­tchną­łem, po­sze­dłem do szopy i za­czą­łem szu­kać dłuta.

Po chwi­li oj­ciec za­wo­łał mnie po imie­niu. Co znowu? – po­my­śla­łem zi­ry­to­wa­ny. Wy­sze­dłem i serce za­bi­ło mi gwał­tow­nie.

Mi­rel­la.

Stała na skra­ju po­dwó­rza, w kwiet­nym wian­ku na gło­wie. Po­de­szła z uśmie­chem i wrę­czy­ła mi ka­wa­łek plac­ka. Za­sko­czo­ny spoj­rza­łem na ojca. Ode­rwał wzrok od rydla i ob­rzu­cił nas wzro­kiem. Obok niego, na ławie, leżał drugi ka­wa­łek. 

– Dziś świę­to – po­wie­dział. – Idź.

Nie wie­rzy­łem wła­snym uszom. Mi­rel­la ujęła mnie za rękę.

Po­sze­dłem.

 

* * *

 

Pierw­szy kęs wy­peł­nił mi usta. Prze­żu­wa­łem łap­czy­wie. Pla­cek sma­ko­wał wę­dzo­nym mio­dem i zio­ła­mi.

Spoj­rza­ła na mnie. Zro­bi­ła głę­bo­ki wdech.

– Jonas, udało się – wy­szep­ta­ła, nie kry­jąc uśmie­chu. – U-da-ło się! – prze­cią­gnę­ła, ak­cen­tu­jąc każdą sy­la­bę.

Nagle za­czę­ła ska­kać na pal­cach.

– Udało się! Udało się!

Pa­trzy­łem na nią onie­mia­ły. Pod­bie­gła kilka kro­ków, za­krę­ci­ła się w kółko, po czym od­wró­ci­ła i za­czę­ła mówić, idąc tyłem:

– Je­stem go­to­wa! Tak po­wie­dzia­ła Star­sza Matka. Że je­stem go­to­wa.

Teraz szła przo­dem, pół kroku przede mną.

– Że je­stem godna zo­stać Córką Danu.

Znowu się od­wró­ci­ła. Chwy­ci­ła mnie za rękaw i pod­sko­czy­ła raz i drugi, aż wia­nek prze­krzy­wił się na gło­wie.

– Sły­szysz? Będę Córką Danu!

Po­pra­wi­ła wia­nek.

– Znam już wszyst­kie pie­śni. Opa­no­wa­łam re­cep­tu­ry.

Po­ło­ży­ła ręce na bio­drach, wy­pi­na­jąc pierś i uśmie­cha­jąc się sze­ro­ko.

– Bez­błęd­nie!

Szła przede mną skocz­nym kro­kiem. Prze­łkną­łem ostat­ni ka­wa­łek.

– Cie­szę się – po­wie­dzia­łem.

Za­trzy­ma­ła się i od­wró­ci­ła do mnie. Spo­waż­nia­ła.

– Jo­na­sie… Nie po­dzię­ko­wa­łam ci jesz­cze.

Po­de­szła bli­żej i po­ło­ży­ła mi dłoń na ra­mie­niu.

– Tyle dla mnie zro­bi­łeś. Je­stem ci wdzięcz­na, na­praw­dę.

– Ja to… – za­jąk­ną­łem się – za­wsze ci chęt­nie po­mo­gę.

Uśmiech­nę­ła się, prze­krzy­wia­jąc głowę.

– Wiem. Dzię­ku­ję.

Ru­szy­ła pierw­sza. Po kilku kro­kach nagle skrę­ci­ła w stro­nę lasu.

– Nie idzie­my do wsi?

– Jest jesz­cze jeden wa­ru­nek – od­par­ła. – Każda Córka Danu musi go speł­nić.

– Mogę pomóc?

– No prze­cież dla­te­go po cie­bie przy­szłam.

– Jaki to wa­ru­nek?

– Po­wiem ci, jak doj­dzie­my na miej­sce.

Za­wa­ha­łem się.

– Może po­wi­nie­nem wziąć ja­kieś na­rzę­dzia?

Za­chi­cho­ta­ła, jak­bym po­wie­dział coś bar­dzo za­baw­ne­go.

– Mamy wszyst­ko, co po­trzeb­ne.

We­szła mię­dzy drze­wa, nie oglą­da­jąc się, czy idę za nią.

 

* * *

 

Las był nie­zwy­kle gęsty, wy­peł­nio­ny bal­sa­micz­ną wonią. Szli­śmy już bar­dzo długo. Nie mia­łem po­ję­cia, gdzie je­ste­śmy. Za to Mi­rel­la orien­to­wa­ła się do­sko­na­le; skrę­ci­ła nagle w jakąś znaną sobie ścież­kę i stra­ci­łem ją z oczu. Stopy grzę­zły w mięk­kim po­szy­ciu, wciąż się wplą­ty­wa­łem w lesz­czy­nę, a ga­łę­zie olchy chło­sta­ły mnie po twa­rzy. Za­ma­ja­czy­ła mi w ciem­nej gę­stwi­nie, po­spie­szy­łem za nią.

Za­mru­ga­łem. Wy­szli­śmy na otwar­tą prze­strzeń.

Przede mną roz­po­ście­ra­ła się spo­wi­ta świe­tli­stą mgłą po­la­na, na samym środ­ku tkwił ogrom­ny pio­no­wy głaz. Zo­ba­czy­łem Mi­rel­lę idącą w jego kie­run­ku; syl­wet­ka ma­la­ła z każ­dym kro­kiem. Gdy sta­nę­ła u stóp ka­mie­nia, wy­glą­da­ła jak małe dziec­ko obok pra­sta­re­go dębu. Sze­dłem, nie od­ry­wa­jąc wzro­ku, za­dzie­ra­jąc głowę coraz wyżej, aż sta­ną­łem obok niej.

– Gdzie my je­ste­śmy?

– To Ne­me­ton. Świę­ta po­la­na.

Po­ło­ży­łem dłoń na chłod­nej, omsza­łej skale.

– Kie­dyś przy­cho­dzi­li tu dru­idzi.

Prze­su­wa­jąc pal­ca­mi, wy­czu­łem pod mchem ledwo wi­docz­ne, re­gu­lar­ne wy­żło­bie­nia.

– A wcze­śniej sidhe. To ich sym­bo­le.

Ro­zej­rza­łem się wokół. Wi­dzia­łem nie­zwy­kle ostro; roz­róż­nia­łem po­je­dyn­cze źdźbła w ja­skra­wo­zie­lo­nej tra­wie. Pod­nio­słem wzrok. Nad ko­ro­na­mi drzew niebo ja­rzy­ło się in­ten­syw­ną czer­wie­nią, która płyn­nie prze­cho­dzi­ła w złoto doj­rza­łej psze­ni­cy, by wyżej stę­żeć w ciem­ny, głę­bo­ki błę­kit. Na jego tle za­mi­go­ta­ły pierw­sze gwiaz­dy.

Mi­rel­la stała przede mną w mil­cze­niu. Gdy spoj­rza­łem na nią, po­wie­dzia­ła:

– Je­ste­śmy na miej­scu.

– Po­wiesz mi teraz, co mu­sisz zro­bić?

– Tak.

Pa­trzy­ła na mnie z po­waż­ną miną. Wzię­ła głę­bo­ki od­dech i oświad­czy­ła uro­czy­ście:

– Muszę uro­dzić dziec­ko. Po­czę­te w świę­ty czas, na świę­tej ziemi.

Sens tych słów do­cie­rał do mnie w zwol­nio­nym tem­pie. Za­mru­ga­łem.

– Co… co po­wie­dzia­łaś?

Wy­buch­nę­ła śmie­chem. Aż zgię­ła się wpół, łapiąc za brzuch.

– Wie­dzia­łam! – zdo­ła­ła wy­du­sić z sie­bie i znów nią za­wład­nął nie­po­ha­mo­wa­ny chi­chot. Dłuż­szą chwi­lę usi­ło­wa­ła zła­pać od­dech. – Nie mo­głam się do­cze­kać, kiedy ci to po­wiem! Twoja mina! – wciąż się za­no­si­ła śmie­chem.

Żar­tu­je sobie. Do­tar­ło do mnie, że sta­łem z roz­dzia­wio­ny­mi usta­mi. Za­mkną­łem je po­spiesz­nie.

Urwa­ła nagle. Wy­pro­sto­wa­ła się, pa­trząc mi w twarz. Coś w jej spoj­rze­niu zła­god­nia­ło.

– Jonas… – po­wie­dzia­ła cicho. Po­de­szła bli­żej. – Chciał­byś…?

Prze­łkną­łem ślinę. To w ogóle nie był żart.

Po­wo­li ski­ną­łem głową.

Jej twarz roz­pro­mie­ni­ła się w sze­ro­kim uśmie­chu. Ze­rwa­ła wia­nek z głowy, za­krę­ci­ła się w miej­scu i ci­snę­ła nim z całej siły. Wia­nek po­szy­bo­wał, wi­ru­jąc w po­wie­trzu, i znik­nął mię­dzy drze­wa­mi.

Pa­trzy­li­śmy na sie­bie, od­dy­cha­jąc głę­bo­ko, w jed­nym ryt­mie.

Za­czę­ła roz­pla­tać war­kocz.

 

* * *

 

Gdy wra­ca­li­śmy, w so­sno­wym borze szarzał świt. Tuż przed nami, wprost z igli­wia, wzbi­ła się w po­wie­trze lerka.

Sta­nę­li­śmy w miej­scu, po­dą­ża­jąc za nią wzro­kiem. Znik­nę­ła w sza­rów­ce mię­dzy pnia­mi, a nad nami za­czę­ły ryt­micz­nie roz­brzmie­wać drobne, drżą­ce trele. Krą­ży­ła mię­dzy ko­ro­na­mi sosen, a jej śpiew niósł się po całym borze. Długa, ła­god­na me­lo­dia wzno­si­ła się de­li­kat­nie, prze­ry­wa­na krót­ki­mi, bul­go­czą­cy­mi fra­za­mi, i opa­da­ła do ni­skich, mięk­kich tonów.

Mi­rel­la po­ło­ży­ła mi głowę na ra­mie­niu. Ob­ją­łem ją moc­niej. Za­pach jej wło­sów zmie­szał się z aro­ma­tem ży­wi­cy i po­kry­tych rosą igieł.

Me­lo­dia fa­lo­wa­ła nad bu­dzą­cym się do życia lasem, na prze­mian od­da­la­jąc się i przy­bli­ża­jąc. Lerka śpie­wa­ła coraz spo­koj­niej, z coraz dłuż­szy­mi pau­za­mi, aż słychać było tylko po­je­dyn­cze, prze­cią­głe ćwier­ka­nie. Ostat­ni świer­got za­wi­bro­wał de­li­kat­nie i ucichł.

Po­czu­łem, jak jej ramię nagle drgnę­ło pod moją dło­nią. Spoj­rza­łem na nią py­ta­ją­co.

– Nie sły­chać bęb­nów – po­wie­dzia­ła, marsz­cząc brwi.

Miała rację. Wieś była już nie­opo­dal. Nie sły­sze­li­śmy bęb­nów, pisz­cza­łek, śpie­wów, nic. Tylko szum lasu, brzę­cze­nie owa­dów, raz na jakiś czas z pod­szy­tu ode­zwa­ła się si­kor­ka albo za­gwiz­dał kos.

Po­je­dyn­czy trzask, jakby coś cięż­kie­go ude­rzy­ło w pień drze­wa. Nasze ciała drgnę­ły jed­no­cze­śnie.

Ko­lej­ny. Gło­śniej. Bli­żej.

Cały las za­szu­miał gwał­tow­nie od trze­po­tu pta­ków zry­wa­ją­cych się do lotu; ze­wsząd roz­le­ga­ły się ich krót­kie, ostrze­gaw­cze gwiz­dy.

Cisza.

Po­tęż­ny ło­skot pę­ka­ją­ce­go drze­wa. Zie­mia za­dud­ni­ła, za­czę­ła drgać w nie­rów­nym ryt­mie. Głu­chy, cha­otycz­ny tę­tent niósł się po ściół­ce ni­czym ude­rze­nia wiel­kie­go młota. Coraz bli­żej. Coś po­tęż­ne­go bie­gło wprost na nas. Ciem­ny kształt za­ma­ja­czył mię­dzy drze­wa­mi.

Wy­su­ną­łem się przed nią, chcia­łem krzyk­nąć, żeby ucie­ka­ła, ale jej dłoń za­kry­ła mi usta. Przy­lgnę­ła całym cia­łem. Drugą ręką ob­ję­ła mnie w pasie. Ści­snę­ła mocno. Za­mar­li­śmy w bez­ru­chu, wstrzy­mu­jąc od­dech.

Ja­kieś zwie­rzę, po­my­śla­łem. Niedź­wiedź? Nie przy­po­mi­nał niedź­wie­dzia. Syl­wet­ka zbyt wy­so­ka w bar­kach. Po­ru­szał się dzi­wacz­nie, bez­ład­nie. Wy­sko­czył do przo­du, ale rzu­ci­ło nim w bok. Za­trzesz­cza­ło po­tęż­nie, gdy ude­rzył w pień sosny. Odbił się, opadł na przed­nią koń­czy­nę, aby zła­pać rów­no­wa­gę.

Wtedy zo­ba­czy­łem.

Roz­ca­pie­rzo­ne palce wbiły się w igli­wie.

Ręka. Po­tęż­na.

Stwór miał ludz­ki tułów. Ale nie przy­po­mi­nał czło­wie­ka.

Wy­tra­cił impet. Uniósł trój­ro­gi łeb i ryk­nął nie­ludz­ko. Krew cie­kła ob­fi­cie z pyska i roz­dę­tych noz­drzy.

Sprę­żył się do ko­lej­ne­go skoku. Wybił się z jed­nej nogi, drugą miał pod­wi­nię­tą. Rzu­cił się pro­sto w na­szym kie­run­ku. Czu­łem, że serce Mi­rel­li wali jak osza­la­łe.

Głowa po­le­cia­ła mu w dół, za­mia­ta­jąc po­wie­trze po­tęż­ny­mi ro­ga­mi. Stra­cił rów­no­wa­gę i zarył bar­kiem, wy­da­jąc z sie­bie zdła­wio­ny, char­czą­cy jęk. Zad runął na zie­mię. Oparł się na drżą­cych rę­kach. Krew ka­pa­ła cięż­ko, zo­sta­wia­jąc ciem­ne plamy na igli­wiu. Uniósł pysk, roz­glą­dał się do­ko­ła, wę­sząc chra­pli­wie. Nagle wy­trzesz­czył śle­pia pro­sto na nas.

Za­czął prze­cią­gle rzę­zić. Dy­go­cząc, usi­ło­wał się jesz­cze unieść. Krew bry­zgnę­ła mu z noz­drzy. Ciel­sko szarp­nę­ło się w kon­wul­sji, ro­ga­ty łeb opadł z pla­śnię­ciem.

Znie­ru­cho­miał.

Mi­rel­la zro­bi­ła gwał­tow­ny wdech. Jesz­cze przez dłuż­szą chwi­lę sta­li­śmy tak bez ruchu. Jej uścisk po­wo­li ze­lżał.

Spoj­rze­li­śmy na sie­bie.

– O matko… Co to… Co to jest? – spy­ta­ła drżą­cym szep­tem.

Wie­dzia­łem, co to jest. Z opo­wie­ści ojca. Które usły­szał od swo­je­go ojca. Jako chło­piec uwiel­bia­łem słu­chać o po­two­rach, z któ­ry­mi wal­czy­li nasi przod­ko­wie.

– Tar­wos – po­wie­dzia­łem.

Pod­sze­dłem do ciel­ska. Ude­rzył mnie dła­wią­cy smród, aż cof­ną­łem się o krok, wstrzy­mu­jąc od­dech.

Leżał na boku, za­pad­nię­ty w igli­wie, cały uma­za­ny krwią. Był ogrom­ny. Wo­dzi­łem wzro­kiem po jego ciele.

Przyj­rza­łem się nie­na­tu­ral­nie pod­wi­nię­tej nodze. Sierść po­wy­żej ma­syw­nej, roz­sz­cze­pio­nej ra­ci­cy była zle­pio­na krwią. Za­uwa­ży­łem głę­bo­ką ranę na pę­ci­nie; ścię­gno zo­sta­ło prze­cię­te równo, do kości.

Stopą od­chy­li­łem mu łeb. Zo­ba­czy­łem śmier­tel­ną ranę. Tuż nad oboj­czy­kiem, czy­ste, głę­bo­kie pchnię­cie sze­ro­kim ostrzem. Lekko za­krzy­wio­nym po­środ­ku.

To była rana za­da­na ry­dlem.

Ob­ró­ci­łem się gwał­tow­nie.

– Mi­rel­la…

Pa­trzy­ła na mnie sze­ro­ko otwar­ty­mi ocza­mi, za­kry­wa­jąc usta dłoń­mi.

– Tar­wos nigdy nie ata­ku­je sa­mot­nie.

Spoj­rze­li­śmy jed­no­cze­śnie w kie­run­ku, skąd przy­bie­gła be­stia. W kie­run­ku wsi.

Ru­szy­li­śmy co tchu.

 

* * *

 

Wschod­nia brama była otwar­ta na oścież.

Przed nią stało trzech męż­czyzn. Naj­star­szy z nich, opar­ty na my­śliw­skiej włócz­ni, zer­k­nął w naszą stro­nę i po chwi­li od­wró­cił wzrok. Drugi miał widły, trze­ci sie­kie­rę. Na­rzę­dzia trzy­ma­li nisko, pa­trzy­li tępo w prze­strzeń.

Mi­nę­li­śmy ich bez słowa. Na ulicy, pod ścia­ną bu­dyn­ku ktoś leżał, przy­ci­ska­jąc dło­nie do brzu­cha. Ko­bie­ta klę­cza­ła nad nim, coś do niego mó­wi­ła. Mi­rel­la po­spie­szy­ła do nich.

Ubita zie­mia była sucha i spę­ka­na, po­kry­ta smu­ga­mi krwi, która tu i ów­dzie zbie­ra­ła się w za­głę­bie­niach. W miej­scu, gdzie ze­bra­ło się jej naj­wię­cej, była roz­ma­za­na sze­ro­kim wa­chla­rzem. Wy­mie­sza­na z ku­rzem, ze­sta­li­ła się w cien­ką, szkli­stą sko­ru­pę, która pod butem roz­pa­dła się z trza­skiem. Znów ude­rzył mnie ten dła­wią­cy, nie­po­rów­ny­wal­ny z ni­czym, smród. Do­strze­głem głę­bo­ki od­cisk roz­sz­cze­pio­nej ra­ci­cy, obok roz­cią­gnię­ty ślad dłoni.

Po pra­wej stro­nie zo­ba­czy­łem sze­ro­ką wyrwę w pło­cie. Wy­ła­ma­ne szta­che­ty, wy­pru­te żer­dzie, do któ­rych przy­kle­iły się ciem­ne strzęp­ki sier­ści. Zaj­rza­łem do środ­ka. Grząd­ki ka­pu­sty były roz­ora­ne i stra­to­wa­ne. Ru­szy­łem na prze­łaj po roz­ko­pa­nych re­dli­nach.

Prze­sze­dłem po le­żą­cej pła­sko, wy­rwa­nej z za­wia­sów furt­ce. Krew ciem­nia­ła w sło­jach drew­na, kle­iła się do butów. Sze­ro­ka smuga na kle­pi­sku pro­wa­dzi­ła do ro­ze­rwa­nej lesz­czy­no­wej ple­cion­ki w opłot­ku. Za nią zo­ba­czy­łem roz­bi­ty dach prze­wró­co­ne­go kur­ni­ka.

Pa­trzy­łem w dół. Wśród pta­sich od­cho­dów szu­ka­łem plam krwi, do któ­rych kle­iło się fru­wa­ją­ce wszę­dzie pie­rze. Mi­ną­łem ko­bie­tę, która klę­cza­ła na ziemi i trzy­ma­ła szar­pią­cą się, skrze­czą­cą roz­pacz­li­wie kurę.

Do­sze­dłem do za­pad­nię­tej pry­zmy kom­po­stu wy­mie­sza­ne­go z gno­jów­ką. Przez swoj­ski, kwa­śny za­pach prze­bi­jał mdlą­cy odór juchy tar­wo­sa. Wyrwa w ogro­dze­niu pro­wa­dzi­ła na ko­lej­ne po­dwó­rze.

– Jonas! Je­steś! – Od stro­ny placu do­biegł do mnie głos Jany. – Wi­dzia­łeś tatę? Mó­wi­li, że tędy go gonił ten naj­więk­szy, z ro­ga­mi.

Sze­ro­kie roz­bry­zgi krwi wy­raź­nie się od­zna­cza­ły na roz­rzu­co­nych szcza­pach. Sze­dłem dalej po śla­dach wio­dą­cych mię­dzy sto­sa­mi polan, aż za dre­wut­nię. Tam zna­la­złem ojca.

Leżał na wznak, przy­gwoż­dżo­ny do ziemi ol­brzy­mim to­po­rem wbi­tym głę­bo­ko w pierś. Twarz miał za­la­ną spie­nio­ną juchą, roz­la­ną wokół sze­ro­kim pół­księ­ży­cem. W dłoni wciąż ści­skał trzo­nek rydla.

– Gdzie byłeś? My się w spi­chle­rzu ukry­li­śmy. – Jana pod­cho­dzi­ła coraz bli­żej. – Usły­sza­łam, jak tata mnie woła. Potem z nimi wal­czy­li… Ale jak ucie­kły, to go już nie było.

Sta­łem bez ruchu i pa­trzy­łem.

Tar­wos po­wa­lił go na zie­mię. Ujął topór obu­rącz. Wziął za­mach z wy­sko­ku. Cię­żar to­po­ra po­cią­gnął go do przo­du. Rydel był ostry jak brzy­twa. Oj­ciec w ostat­niej chwi­li pre­cy­zyj­nie go usta­wił. Be­stia sama się na niego na­dzia­ła.

– Sły­szysz mnie w ogóle? Co się… – Nagle urwa­ła.

Za­czę­ła krzy­czeć.

 

* * *

 

Dwa uchwy­ty. Kilka po­zbi­ja­nych desek. Dwa koła.

Pcham wózek przed sobą.

 

* * *

 

Stoję nad nim. Stopy po obu stro­nach. Topór tkwi głę­bo­ko w pier­si. Trzo­nek ster­czy uko­śnie. Chwy­tam obu­rącz.

Jana szar­pie mnie za rękaw. Cała się trzę­sie. Usta sze­ro­ko otwar­te.

Topór nie chce wyjść. Ru­szam trzon­kiem w bok. Raz w jedną stro­nę, raz w drugą. Ciało rusza się razem z nim. Głowa ko­ły­sze się na boki.

Jana bije mnie pię­ścia­mi. W ra­mio­na. W plecy.

Przy­trzy­mu­ję ramię stopą. Cią­gnę gwał­tow­nie za trzo­nek. Ciało pod­ska­ku­je i opada.

Topór wy­szedł. Od­rzu­cam go na bok.

Jana dy­go­cze. Osuwa się na ko­la­na.

Kucam. Jedna ręka pod kar­kiem, druga pod ko­la­na­mi. Pod­no­szę.

Ła­du­ję ciało na wózek.

Pcham wózek przed sobą.

 

* * *

 

Świą­ty­nia. Głów­na sala. Ka­ta­falk przed oł­ta­rzem. Kładę na nim ciało.

 

* * *

 

Za­gaj­nik za wsią. Stłu­mio­ny krzyk. Głos Du­ra­na:

– Było się wtrą­cać? Prze­wró­ci­ła się nie­zda­ra i tyle.

Ka­spar trzy­ma Mi­rel­lę za włosy. Duran ude­rza pię­ścią w brzuch.

Bie­gnę. Jeden cios. Duran leży na ziemi. Ka­spar ucie­ka.

 

– Zła­ma­łeś mu szczę­kę. Chwyć go za kark, o tak, i trzy­maj mocno. – Po­ka­zu­je.

Klę­czę obok głowy Du­ra­na. Trzy­mam z całej siły.

Mi­rel­la chwy­ta go pod brodą. Wkła­da kciu­ki do ust. Szar­pie gwał­tow­nie. Wy­cią­ga maść. Sma­ru­je. Robi opa­tru­nek z dwóch chust. Za­ci­ska mocno.

Wsta­je. Wy­cie­ra ręce w far­tuch.

– Chodź, po­ka­że­my go Kla­rze. W końcu prze­sta­nie się bać.

 

Oj­ciec przy ogro­dze­niu. Pa­trzy na wózek.

– To są spra­wy ży­wych.

Na wózku leży Duran. Jęczy.

– My słu­ży­my umar­łym.

Oj­ciec od­wra­ca się. Na­pra­wia ogro­dze­nie.

Mi­rel­la utyka. Mil­czy.

 

Lu­dzie scho­dzą mi z drogi. Koła toczą się po ubi­tej ziemi.

Żona Du­ra­na. Pur­pu­ro­wa pręga na bladej skro­ni. Pa­trzy na wózek.

– Prze­wró­cił się, nie­zda­ra – mówi Mi­rel­la.

Od­wra­ca­ją wzrok.

 

* * *

 

Ka­spar leży pod po­łu­dnio­wą bramą. Nie zdą­żył jej za­mknąć. Wszę­dzie ślady wiel­kich pta­sich stóp.

Ła­du­ję ciało na wózek.

 

* * *

 

Ciało z od­rą­ba­ną głową. Do przed­ra­mie­nia przy­mo­co­wa­ny bę­be­nek.

Obok ktoś sie­dzi. Trzy­ma ro­ze­rwa­ne dudy. Po­ła­ma­ne pisz­czał­ki. Nie rusza się. Pa­trzy. Drży.

Ścią­gam bę­be­nek.

Głowa leży kilka kro­ków dalej. Kładę ją obok ciała.

 

* * *

 

Plac we wsi. Wy­ga­szo­ne ogni­sko. Zie­mia cała we krwi.

Pcham wózek przed sobą.

Wy­mi­jam ran­nych. To są spra­wy ży­wych.

Drzwi spi­chle­rza. Ciało po­two­ra. Długi, ostry dziób. Ludz­ki tułów prze­bi­ty wi­dła­mi. W dłoni włócz­nia z ka­mien­nym gro­tem. Czar­ne pióra. Żółte stopy. Trzy szpo­ny do przo­du, jeden do tyłu.

Wiem, co to jest. Garan.

Męż­czy­zna leży na boku. Druga włócz­nia ster­czy mię­dzy ło­pat­ka­mi. Chwy­tam za trzo­nek. Cią­gnę. Od­rzu­cam.

 

* * *

 

Nad dziew­czyn­ką klę­czy ko­bie­ta. Głasz­cze ją po wło­sach, coś mówi. Dziew­czyn­ka leży bez­wład­nie. Lnia­na su­kien­ka cała we krwi.

Od­su­wam ko­bie­tę.

Ła­du­ję ciało na wózek.

 

* * *

 

Ulica przy wschod­niej bra­mie.

Mi­rel­la. Kła­dzie mi rękę na pier­si. Wska­zu­je pod ścia­nę.

Pod­no­szę ciało. Kładę na wózku.

Mi­rel­la trzy­ma mnie za ramię. Usta się ru­sza­ją. Łzy na po­licz­kach.

Pcham wózek przed sobą.

 

* * *

 

Ciem­ność. Koła toczą się po ka­mien­nej pod­ło­dze. Kładę ciało obok in­nych.

 

* * *

 

– Po­słu­chaj mnie, Jo­na­sie. – Oj­ciec Bal­ta­zar pa­trzy nad moją głową. – Jakob od­szedł do domu przod­ków. Teraz przej­miesz wszyst­kie jego obo­wiąz­ki. Czy wiesz, co to ozna­cza?

Nie wiem. Po­wo­li kiwam głową.

– Spra­wy ży­wych nie na­le­żą do two­ich obo­wiąz­ków. Bę­dziesz słu­żył umar­łym. Muszę wie­dzieć, że to ro­zu­miesz.

Czeka. Po­now­nie kiwam głową.

– Do­brze. Czy je­steś go­to­wy, by peł­nić po­słu­gę straż­ni­ka umar­łych?

Nie. Po raz trze­ci kiwam głową.

– Do­sko­na­le. Nie za­bie­ram ci już czasu. Masz przed sobą dużo pracy. Za trzy dni przy­bę­dę ze skry­bą, od­bio­rę od cie­bie przy­się­gę.

Od­da­la się.

 

* * *

 

Pod­cho­dzi Mi­rel­la. Głasz­cze mnie po po­licz­ku. Przy­tu­la. Ści­ska mocno. Długo. Chcę od­wza­jem­nić uścisk. Stoję bez ruchu.

– Zajmę się Janą – szep­cze do ucha.

Pod­cho­dzi do mojej sio­stry. Jana pa­trzy na mnie. Usta ma wy­krzy­wio­ne. Dolna warga drży.

Mi­rel­la ją obej­mu­je. Wy­cho­dzą ze świą­ty­ni.

Je­ste­śmy sami.

Pa­trzę na niego po raz ostat­ni. Za­czy­nam za­szy­wać całun.

 

* * *

 

Pa­mię­tam matkę. Pa­mię­tam jej za­pach. Zmar­ła, gdy mia­łem czte­ry lata, po uro­dze­niu Jany. Bę­dzie leżał obok niej.

Za­czą­łem ry­dlem prze­ci­nać darń wzdłuż sznur­ka roz­pię­te­go na wbi­tych w zie­mię koł­kach. Na­zy­wał to otwie­ra­niem ziemi. Wy­ci­na­łem płaty darni na sze­ro­kość stopy, ostroż­nie je pod­wa­ża­łem i prze­no­si­łem w za­cie­nio­ne miej­sce. Znów za­po­wia­dał się upał, więc każdy z nich zra­sza­łem lekko wodą, a cały stos przy­kry­łem płót­nem. Kiedy będę je na po­wrót ukła­dał, darń musi być wciąż wil­got­na, wtedy się do­brze za­skle­pi i zie­mia się za­mknie.

Naj­bar­dziej lubię tę czar­ną zie­mię z wierz­chu, tuż pod dar­nią. Ma świe­ży, leśny, lekko słod­ka­wy za­pach. Jest mięk­ka i grud­ko­wa­ta, kru­szy się w pal­cach. Można ją łatwo wy­brać szpa­dlem.

Głę­biej zie­mia sza­rze­je, robi się zbita i kle­ista. Coraz czę­ściej wy­ma­ga rydla, ale szpa­del był wy­jąt­ko­wo do­brze na­ostrzo­ny, wcho­dził w nią jak w masło. Rydla uży­wa­łem tylko po to, żeby wy­rów­nać ścia­ny. Po­win­ny być ide­al­nie pio­no­we.

Pierw­sze dwie stopy wy­bra­łem szyb­ko. Potem za­czę­ła się glina. Odło­ży­łem szpa­del, już się nie przy­da. Wsze­dłem do środ­ka, za­czą­łem kopać ry­dlem. Tra­fi­łem na ko­rzeń. Od­sło­ni­łem go, był gruby na dwa cale. Wy­star­czy­ło kilka ude­rzeń rydla, żeby go po­rząd­nie na­ciąć. Pod­wa­ży­łem łomem, pu­ścił szyb­ko. Zo­sta­ła po nim dziu­ra w ścia­nie; wy­peł­ni­łem ją gliną i wy­rów­na­łem.

Słoń­ce mocno grza­ło, ale we­wnątrz grobu pa­no­wał chłód. Praca szła teraz mo­zol­nie, zie­mia sta­wia­ła coraz więk­szy opór. Nie było miej­sca na za­mach, więc stop­nio­wo kru­szy­łem glinę, wy­bie­ra­łem, uno­si­łem rydel, żeby ją wy­sy­pać na wał ro­sną­cy obok grobu, wy­rów­ny­wa­łem ścia­ny.

Nagle coś głu­cho stuk­nę­ło, aż za­drża­ło sty­li­sko. Za­czą­łem po­ma­łu zbie­rać glinę kra­wę­dzią rydla, aż uka­zał się ka­mień. Ob­ma­ca­łem dło­nią do­ko­ła. Spory. Wy­bie­ra­łem glinę wokół, naj­pierw ry­dlem, potem rę­ka­mi. Od­sło­ni­łem boki, za­czą­łem wy­grze­by­wać glebę spod ka­mie­nia.

Chwy­ci­łem łom, wsu­ną­łem pod kra­wędź. Na­par­łem bio­dra­mi. Ka­mień ani drgnął.

Wzią­łem rydel, za­czą­łem pod­ko­py­wać głę­biej. Odło­ży­łem rydel, chwy­ci­łem łom, wbi­łem głę­bo­ko pod ka­mie­niem, po­ru­sza­łem nim gwał­tow­nie, żeby roz­kru­szyć glinę, za­czą­łem wy­bie­rać ją od spodu. Wsu­ną­łem łom głę­bo­ko, za­par­łem się no­ga­mi o ścia­nę, za­czą­łem cią­gnąć.

Ka­mień ani drgnął.

Wy­bra­łem glinę głę­bo­ko po obu stro­nach. Ponownie wbi­łem łom, pod innym kątem. Na­par­łem z całej siły. Ze­śli­zgnął się gwał­tow­nie i ude­rzył mnie w pisz­czel. Jęk­ną­łem z bólu.

Wa­li­łem na oślep, w ka­mień, w ścia­ny; brył­ki gliny ude­rza­ły mnie w twarz. Krzy­cza­łem. Ci­sną­łem z za­ma­chu łomem, odbił się z me­ta­licz­nym brzę­kiem od ka­mie­nia i upadł na zie­mię.

Przy­kuc­ną­łem. Wsu­ną­łem dło­nie pod ka­mień. Spią­łem brzuch. Na­tę­ży­łem plecy do gra­nic moż­li­wo­ści. Za­czą­łem cią­gnąć z nóg i bio­der. Wrzesz­cza­łem bez prze­rwy, ile sił w płu­cach.

Ka­mień drgnął.

Gniaz­do pu­ści­ło z mo­krym od­gło­sem. Wzią­łem głę­bo­ki od­dech. Za­czą­łem prze­wa­lać ka­mień po dnie grobu, prze­su­wać krót­ki­mi szarp­nię­cia­mi. Opar­łem o skar­pę.

Za­par­łem się ple­ca­mi, cią­gną­łem rę­ka­mi, pcha­łem no­ga­mi, uno­si­łem ka­mień cal po calu, na­par­łem ra­mie­niem. Ka­mień wy­su­nął się ponad kra­wędź i wy­padł na po­wierzch­nię.

Osu­ną­łem się ple­ca­mi po ścia­nie grobu. Ręce i nogi dy­go­ta­ły, nie byłem w sta­nie się pod­nieść. Za­mkną­łem oczy i tak le­ża­łem, cięż­ko dy­sząc.

Ciało Ka­spa­ra z wy­dzio­ba­nym okiem.

Ciało Ar­nau­ta z od­rą­ba­ną głową.

Ciało Falka z dziu­rą zie­ją­cą w klat­ce pier­sio­wej.

Ciało mło­dziut­kiej Leny.

Ciało Ra­imo­na roz­ora­ne pa­zu­ra­mi.

Ciało ojca przy­gwoż­dżo­ne to­po­rem. Twarz za­la­na spie­nio­ną krwią.

Pio­no­wy głaz na tle roz­gwież­dżo­ne­go nieba. Mi­rel­la za­my­ka oczy, roz­chy­la usta, od­dy­cha coraz szyb­ciej. Me­da­lion mię­dzy pier­sia­mi ja­śnie­je księ­ży­co­wym bla­skiem.

Jej ciało. Cie­pło jej warg na moich war­gach. Dotyk jej dłoni na moim ciele.

Moje ciało.

Otwo­rzy­łem oczy. Moje ciało drża­ło na zim­nej gli­nie. Wy­gra­mo­li­łem się z grobu. Le­ża­łem na ple­cach. Wdy­cha­łem słod­ki za­pach ziemi. Wdy­cha­łem gorz­ki za­pach róż. Słoń­ce ogrze­wa­ło mi twarz.

Sta­ną­łem na trzę­są­cych się no­gach. Po­sze­dłem do świą­ty­ni. Chwy­ci­łem całun i prze­cią­gną­łem ojca z ka­ta­fal­ku na wózek. Po­wo­li nad­je­cha­łem nad kra­wędź grobu. Pod­kli­no­wa­łem koła.

Wsu­ną­łem do grobu deskę, opar­łem z jed­nej stro­ny o dno, z dru­giej o brzeg. Prze­chy­li­łem wózek, trzy­ma­jąc całun, po­wo­li zsu­ną­łem ciało na dno grobu. Ostroż­nie wy­su­ną­łem spod niego deskę.

Od­sta­wi­łem wózek. Chwy­ci­łem ło­pa­tę. Była osadzona na nowym, jesionowym stylisku, wygładzonym i pokrytym bejcą.

Chwie­jąc się, wbi­łem ło­pa­tę w wał po­kru­szo­nej gliny i za­czą­łem za­sy­py­wać grób. Całun zni­kał pod war­stwą sza­rych, lep­kich gru­dek. Ma­rzy­łem już tylko o tym, żeby to się skoń­czy­ło. Żeby w końcu zie­mia za­mknę­ła się nad nim.

Usy­pa­łem pierw­szą war­stwę, na wy­so­kość stopy. Za­bra­łem się do jej ubi­ja­nia.

Przy pierw­szym ude­rze­niu ubi­jak pękł na pół.