Most Westchnień

Ulica Chłod­na rów­nie do­brze mo­gła­by być tu­ne­lem – Witek nie wi­dział ani wi­tryn skle­po­wych, ani prze­chod­niów, ani nawet wła­snych stóp. Wi­dział tylko twarz kie­row­ni­ka i sły­szał te sta­ran­nie do­bra­ne słowa, które miały spra­wić, że wy­po­wie­dze­nie brzmia­ło jak przy­słu­ga. A potem, zanim zdą­żył co­kol­wiek po­wie­dzieć, ski­nię­cie głową w stro­nę drzwi. W ko­lej­ce cze­kał już na­stęp­ny nie­szczę­śnik.

Łącz­nie dzie­się­ciu, ale Witek wie­dział – nie po­dej­rze­wał, ale wie­dział – że jemu jest naj­go­rzej. Za­wsze tak było. Ro­dzi­na nie taka, twarz nie taka, głos nie taki, oso­bo­wość nie taka. Wszyst­ko nie takie, jakie po­win­no być i to wszyst­ko spra­wia­ło, że po­wo­dzi­ło mu się w życiu źle.

Szedł i roz­grze­by­wał te myśli jak stare rany – z po­nu­rą, wręcz per­wer­syj­ną sa­tys­fak­cją. Wła­śnie przy­po­mi­nał sobie hi­sto­rię sprzed kilku mie­się­cy i dziew­czy­nę sześć na dzie­sięć, która dała mu kosza przez SMS-a, gdy tuż przed nim wy­ro­sły sze­ro­kie plecy.

– Prze­pra­szam – mruk­nął.

Chciał wy­mi­nąć wła­ści­cie­la ple­ców, ale po jed­nej i dru­giej stro­nie znaj­do­wa­ły się też inne osoby. Na skrzy­żo­wa­niu Chłod­nej i Że­la­znej ze­bra­ło się kilku ga­piów, do któ­rych do­łą­cza­li ko­lej­ni. Witek po­szu­kał wzro­kiem źró­dła ich za­cie­ka­wie­nia, co nie sta­no­wi­ło więk­sze­go pro­ble­mu, bo było je do­brze widać. I czuć.

Po­czuł dym zanim go jesz­cze zo­ba­czył. Gry­zą­cy i cierp­ki. Z okien na trze­cim pię­trze ka­mie­ni­cy Igna­ce­go Par­to­wi­cza bu­cha­ły ję­zy­ki ognia – dłu­gie i po­ma­rań­czo­we, które prze­pla­ta­ły się z szarą wstę­gą dymu. A po­wy­żej, na bal­ko­nie czwar­te­go pię­tra, sie­dzia­ła sta­rusz­ka i nie po­ru­sza­ła się, jakby przy­ku­ta do miej­sca stra­chem.

Witek nie był stra­ża­kiem. Nie był nawet spe­cjal­nie od­waż­nym czło­wie­kiem, ale wi­dział, że pożar bły­ska­wicz­nie prze­ska­ku­je z fra­mu­gi na fra­mu­gę, a dym ucie­ka szcze­li­na­mi i pew­nie już wy­peł­niał inne miesz­ka­nia. Wsłu­chał się w od­gło­sy mia­sta, ale nie sły­szał jesz­cze wozów stra­żac­kich. Spoj­rzał znów na pa­ra­pet czwar­te­go pię­tra i pod­jął de­cy­zję, zanim zdą­żył ją do­brze prze­my­śleć.

Może gdyby to był nor­mal­ny dzień, zo­stał­by tam, gdzie stał. Czło­wiek, który ma pracę, plany i kogoś w domu, waha się i kal­ku­lu­je, my­śląc o tym, co może stra­cić. On nie kal­ku­lo­wał.

Prze­ci­snął się przez tłum ga­piów, któ­rzy stali z te­le­fo­na­mi wy­cią­gnię­ty­mi przed sie­bie, do­ku­men­tu­jąc cudze nie­szczę­ście, i wbiegł do bu­dyn­ku. Klat­ka scho­do­wa po­wi­ta­ła go dymem. Gę­stym i brud­nym, który pełzł po su­fi­cie, szu­ka­jąc uj­ścia. Witek przy­krył usta rę­ka­wem i ru­szył w górę, bio­rąc po dwa stop­nie na raz.

Na pierw­szym pół­pię­trze omal nie na­dep­nął na kota. Czar­ny, wiel­ki kocur sie­dział na scho­dku i mru­czał cicho, jakby ni­g­dzie mu się nie śpie­szy­ło.

– Sio!

Kot od­sko­czył nie­za­do­wo­lo­ny i uciekł na dół. Męż­czy­zna po­gnał na górę.

Na końcu ko­ry­ta­rza dymu było wię­cej. Do­pie­ro teraz wąt­pli­wo­ści ude­rzy­ły w niego z całą siłą. Za­stygł na środ­ku, ogląd­nął się za sie­bie, a potem znów spoj­rzał w kie­run­ku drzwi miesz­ka­nia star­szej ko­bie­ty. Cof­nął się dwa kroki. Gdyby teraz wró­cił na ulicę, wszy­scy by to prze­cież zro­zu­mie­li. Zro­zu­mie­li, że pró­bo­wał, ale nie dał rady. To byłby bez­piecz­ny wybór, z ro­dza­ju tych, któ­rych trzy­mał się całe życie.

Dym gryzł w oczy, przy­mknął więc na chwi­lę po­wie­ki i zo­ba­czył ten ob­ra­zek – prze­ra­żo­na sta­rusz­ka sie­dzą­ca na pa­ra­pe­cie. Wokół ogień. Wie­dział, że jeśli się teraz wy­co­fa, to wspo­mnie­nie bę­dzie go prze­śla­do­wać do końca życia.

Drzwi pod nu­me­rem trzy­na­ście były już cie­płe w do­ty­ku. Na­su­nął rękaw kurt­ki na dłoń i na­ci­snął klam­kę.

– Halo! Jest tam pani?

Od­po­wie­dzia­ła mu cisza i trzask ognia pod sto­pa­mi.

Dym w środ­ku był gęst­szy niż na ko­ry­ta­rzu. Roz­pa­no­szył się po po­ko­ju, obej­mo­wał swo­imi zwiew­ny­mi ra­mio­na­mi meble, które pa­mię­ta­ły jesz­cze czasy PRL-u i lizał ta­pe­ty w wy­bla­kłe kwia­ty. Witek re­je­stro­wał to wszyst­ko kątem oka, gdy szedł w stro­nę drzwi bal­ko­no­wych.

Ko­bie­ta sie­dzia­ła w tym samym miej­scu, dło­nie kur­czo­wo za­ci­ska­ła na pa­ra­pe­cie i pa­trzy­ła gdzieś w bok. Nie na coraz gło­śniej­szy tłum ga­piów pod ka­mie­ni­cą i nie w stro­nę mru­ga­ją­cych świa­teł wozów stra­żac­kich, które pę­dzi­ły już Że­la­zną. Może gdzieś w stro­nę ko­ścio­ła świę­te­go Ka­ro­la Bo­ro­me­usza, szu­ka­jąc w Bogu po­mo­cy? Nie miał czasu się nad tym za­sta­na­wiać.

– Pro­szę pani – po­wie­dział za­chryp­nię­tym gło­sem. – Mu­si­my stąd wyjść.

Sta­rusz­ka tylko po­krę­ci­ła głową.

– Mu­si­my. Ogień do­trze tutaj lada chwi­la.

– Nie mogę. Nie zo­sta­wię jej.

– Kogo? – Witek zro­bił w jej stro­nę ostroż­ny krok. – Tutaj ni­ko­go nie ma poza nami.

Ko­bie­ta ob­ró­ci­ła się do okna i wska­za­ła na małe bocz­ne drzwi w miesz­ka­niu, które ledwo było widać zza za­sło­ny dymu.

Zdę­biał. Może nie miesz­ka­ła tam sama? Może ktoś tam spał albo za­mknę­ła w tam­tym po­ko­ju psa? Może w pusz­ce po kawie kryła oszczęd­no­ści życia i nie chcia­ła ich zo­sta­wiać? Mógł zga­dy­wać w nie­skoń­czo­ność, ale czasu było mniej. Za­sło­nił więc znów twarz rę­ka­wem, pod­biegł do drzwi, pchnął i…

 

***

 

Dym znik­nął. Ogień znik­nął. Przez chwi­lę nie ro­zu­miał ab­so­lut­nie ni­cze­go. Ten sam pokój, ale jakby wy­ję­ty z in­ne­go czasu. Za­miast par­kie­tu w jo­deł­kę pod bu­ta­mi miał wy­tar­te deski, a za­miast pstro­ka­te­go dy­wa­nu – grubą war­stwę kurzu w ro­gach. Obej­rzał się za sie­bie. W ścia­nie wciąż tkwi­ły małe bocz­ne drzwi, które nie ustą­pi­ły po na­ci­śnię­ciu klam­ki ani za pierw­szym, ani za dru­gim, ani nawet za dzie­sią­tym razem.

Witek spoj­rzał w stro­nę okna, gdzie po­win­na sie­dzieć sta­rusz­ka, tylko że jej już tam nie było. Wy­biegł na bal­kon. Na ze­wnątrz pa­no­wał ruch, ale nie taki, do ja­kie­go był przy­zwy­cza­jo­ny.

Ulicą po­ni­żej szli męż­czyź­ni w ciem­nych płasz­czach, jakaś ko­bie­ta z to­boł­kiem i druga z dziec­kiem trzy­ma­nym za rękę. Wszy­scy mieli na ra­mie­niu białe opa­ski z nie­bie­ską gwiaz­dą Da­wi­da. Nad nimi wzno­si­ła się kład­ka, jak drew­nia­ne ramię łą­czą­ce dwa różne świa­ty. A wokół po­wie­wa­ły flagi – czar­no-czer­wo­no-bia­łe, ze swa­sty­ką po­środ­ku.

Witek po­czuł, jak mięk­ną mu ko­la­na.

Pod kład­ką prze­je­chał tram­waj. Za nim szedł spo­koj­nie żoł­nierz w sza­ro­zie­lo­nym mun­du­rze, jakby wra­cał z za­ku­pów, tyle że za­miast siat­ki trzy­mał ka­ra­bin opusz­czo­ny swo­bod­nie wzdłuż ciała.

Witek cof­nął się o krok. Potem o drugi. Plecy tra­fi­ły w fra­mu­gę drzwi bal­ko­no­wych i za­trzy­mał się, bo nogi od­mó­wi­ły dal­sze­go po­słu­szeń­stwa.

Stał i pa­trzył na War­sza­wę. Na War­sza­wę, któ­rej nie było od ponad osiem­dzie­się­ciu lat.

„To nie­moż­li­we. Może umar­łem w tym po­ża­rze i tra­fi­łem do pie­kła? To nie­moż­li­we.”

Po­wta­rzał to sobie w my­ślach jak man­trę, ale mia­sto pod nim nie słu­cha­ło we­wnętrz­nych pro­te­stów. Tram­waj je­chał nadal, żoł­nierz szedł dalej, a na kład­kę wcho­dzi­ła wła­śnie ko­lej­na para – star­szy męż­czy­zna i chło­piec, który co chwi­la oglą­dał się za sie­bie.

Witek wró­cił do miesz­ka­nia. Gdy prze­dzie­rał się przez nie wśród dymu, nie przy­glą­dał się wnę­trzu zbyt do­kład­nie, ale od razu za­uwa­żył, że teraz było to zu­peł­nie inne miej­sce za­sta­wio­ne zu­peł­nie in­ny­mi me­bla­mi. W rogu, na biur­ku, le­ża­ła gruba księ­ga. Rzu­cił na nią okiem, ale nie po­tra­fił roz­czy­tać wy­ka­li­gra­fo­wa­nych sta­ran­nym pi­smem za­wi­ja­sów.

„To nie­moż­li­we”.

Drzwi wej­ścio­we były lekko uchy­lo­ne, a za nimi pa­no­wa­ła ciem­ność. Wy­cią­gnął rękę, żeby pchnąć je sze­rzej i w tej samej chwi­li usły­szał, jak z niż­sze­go pię­tra do­bie­ga­ją strzęp­ki roz­mo­wy. Krót­kie, ury­wa­ne zda­nia. Szorst­ki głos. I ten język, z któ­re­go łatwo żar­to­wać przy piwie, ale który teraz wy­wo­łał w nim dreszcz prze­ra­że­nia.

Nagle do­tar­ło do niego, gdzie jest. Albo pró­bo­wa­ło do­trzeć i prze­bić się przez za­pę­tlo­ną myśl „to nie­moż­li­we”.

Ka­mie­ni­ca Par­to­wi­cza. Nor­dwa­che. Z lek­cji hi­sto­rii wie­dział tylko tyle, że mie­ścił się tutaj po­ste­ru­nek żan­dar­me­rii, z któ­re­go Niem­cy nad­zo­ro­wa­li skrzy­żo­wa­nie i całe getto.

Cof­nął się od drzwi. Głosy były teraz bli­żej. Ktoś wcho­dził po scho­dach. Męż­czy­zna ro­zej­rzał się go­rącz­ko­wo, prze­niósł wzrok z okna na bal­kon. Czte­ry pię­tra nad zie­mią, więc nie byłby w sta­nie tam­tę­dy zejść. W końcu scho­wał się za szafą w kącie, sku­lił i prze­stał na mo­ment od­dy­chać.

Kroki roz­brzmia­ły na ko­ry­ta­rzu. Cięż­kie, ma­syw­ne, ob­le­czo­ne w buty mar­szo­we. Za­trzy­ma­ły się przed drzwia­mi na mo­ment, który zda­wał się trwać wiecz­ność. Potem po­szły dalej, w górę, na piąte pię­tro.

Mózg Witka zmie­nił płytę i za­miast „to nie­moż­li­we”, za­czął grać zu­peł­nie inną me­lo­dię pod ty­tu­łem: „muszę się stąd na­tych­miast wy­do­stać”.

Męż­czy­zna wyj­rzał na ko­ry­tarz. Pusty. Zszedł po scho­dach tak cicho, jak umiał, z ser­cem bi­ją­cym gdzieś w gar­dle. Na pierw­szym pię­trze minął się z ko­bie­tą w czar­nej chu­ście, która spoj­rza­ła na niego uważ­nie – o se­kun­dę za długo – ale nic nie po­wie­dzia­ła. Na par­te­rze przez brud­ną szybę przy wej­ściu zo­ba­czył żoł­nie­rza. Stał po dru­giej stro­nie ulicy, tyłem, z ka­ra­bi­nem na ra­mie­niu, wpa­trzo­ny w kład­kę. Witek cof­nął się o krok, zna­lazł bocz­ne wyj­ście od stro­ny Że­la­znej, wy­śli­zgnął się na ze­wnątrz i wto­pił w tłum. Albo pró­bo­wał, bo w swo­ich czar­nych dżin­sach i spor­to­wej kurt­ce wy­glą­dał jak przy­bysz z innej epoki. Kilka kałuż zro­bi­ło mu przy­słu­gę, a brud­ne plamy z błota po­mo­gły cho­ciaż tro­chę za­ma­sko­wać jego współ­cze­sny ubiór, który mimo wszyst­ko mógł przy­cią­gać nie­po­trzeb­ną uwagę.

Po­wie­trze na ze­wnątrz było inne niż pa­mię­tał ze swo­ich cza­sów. Cięż­sze. Na­sy­co­ne czymś, czego nie umiał na­zwać – może ku­rzem, może zbio­ro­wym stra­chem, wy­dzie­la­nym przez ty­sią­ce ludzi ży­ją­cych zbyt bli­sko sie­bie na zbyt małej prze­strze­ni. Do­da­wał do tego swoją ce­gieł­kę, bo serce nie chcia­ło się uspo­ko­ić i wa­li­ło jak osza­la­łe.

Ru­szył przed sie­bie, ale cho­ciaż co­dzien­nie prze­mie­rzał tę trasę w dro­dze do i z pracy, teraz jej nie po­zna­wał. Ulica była ta sama i zu­peł­nie inna jed­no­cze­śnie. Bruk za­miast as­fal­tu, nie­rów­ny, miej­sca­mi wy­ła­ma­ny. Wi­try­ny skle­po­we z na­pi­sa­mi w ji­dysz i po pol­sku, nie­któ­re za­bi­te de­ska­mi, inne jesz­cze otwar­te. Jakiś sta­rzec sie­dzą­cy na stop­niu ka­mie­ni­cy z za­mknię­ty­mi ocza­mi. Młoda ko­bie­ta w oknie na pierw­szym pię­trze wy­glą­da­ją­ca na ulicę z wy­ra­zem twa­rzy, który Witek wi­dy­wał cza­sem u ludzi cze­ka­ją­cych na opóź­nio­ny po­ciąg – ta szcze­gól­na mie­sza­ni­na re­zy­gna­cji i czuj­no­ści.

– Ej! – Głos był dźwięcz­ny, z le­d­wie wy­czu­wal­nym ak­cen­tem, nie­pa­su­ją­cy do tych oko­licz­no­ści. – Ej, ty. Za­trzy­maj się.

Stała przy murze ofi­cy­ny, w cie­niu, który skrzęt­nie ją ukry­wał. Na pierw­szy rzut oka była młod­sza od niego. Jesz­cze na­sto­lat­ka, naj­wy­żej szes­na­ście lat, ale oczy miała star­sze. Ciem­ne, mądre oczy kogoś, kto wi­dział zbyt wiele w krót­kim cza­sie. Do tego płaszcz o dwa roz­mia­ry za duży, biała opa­ska na ra­mie­niu i za­ska­ku­ją­co jasne włosy, które nie pa­so­wa­ły do jego wy­obra­żeń o miesz­kań­cach getta.

– Nie je­steś stąd.

– Je­stem z oko­li­cy – po­wie­dział, bo jak ina­czej miał wy­tłu­ma­czyć, skąd po­cho­dzi.

– Nie masz opa­ski.

– Zgu­bi­łem.

– No to masz pro­blem.

Od­wró­ci­ła się i ode­szła. Uszła trzy, może czte­ry kroki w stro­nę naj­bliż­szej bramy i skrę­ci­ła za wę­gieł. Witek stał nie­ru­cho­mo, nie wie­dząc, czy po­wi­nien iść za nią, czy ucie­kać. Po chwi­li wró­ci­ła.

– Gdzie do­sta­łeś takie buty?

Spoj­rzał mi­mo­wol­nie na swoje tramp­ki. Bia­ło-sza­re, ze zna­nym logo na ję­zy­ku. Już chciał coś od­po­wie­dzieć, ale z bramy na­prze­ciw­ko wy­szedł sta­rzec z wia­drem. Po­tknął się w progu o czar­ne­go kota i część za­war­to­ści wylał na chod­nik. I na te nie­szczę­sne buty.

– Kurwa!

Witek w pierw­szym od­ru­chu chciał się od­su­nąć od star­ca, ale za­uwa­żył, że dziew­czy­na pa­trzy na nich ba­daw­czo. Schy­lił się więc, po­mógł pod­nieść wia­dro i przy­trzy­mał za ucho, do­pó­ki tam­ten nie zła­pał go pew­niej. Męż­czy­zna mruk­nął coś, czego Witek nie zro­zu­miał i po­szedł dalej.

– Nie­miec by nie po­mógł – ode­zwa­ła się w końcu pół­gło­sem, bar­dziej do sie­bie niż do niego.

Spoj­rza­ła w stro­nę ulicy, potem z po­wro­tem na niego.

– Kim ty w ogóle je­steś?

– Witek.

– I to wszyst­ko?

Nie miał do­brej od­po­wie­dzi, więc mil­czał. Ona też. Długo. Gdzieś za ro­giem prze­szedł pa­trol – usły­szał kroki, zanim jesz­cze zo­ba­czył mun­du­ry – i in­stynk­tow­nie cof­nął się o pół kroku w stro­nę muru. Dziew­czy­na tego nie sko­men­to­wa­ła. Przy­pa­try­wa­ła mu się przez chwi­lę, jakby wa­ży­ła coś w my­ślach. Potem ge­stem przy­wo­ła­ła bli­żej.

– Chodź ze mną.

Ro­zej­rzał się nie­pew­nie wo­ko­ło.

– No chodź – na­le­ga­ła. – W tych ubra­niach i bez opa­ski wy­glą­dasz po­dej­rza­nie. Zaraz cię zgar­ną.

Na­zy­wa­ła się Mi­riam. Tyle po­wie­dzia­ła mu o sobie w ciągu pierw­szych dzie­się­ciu minut. Potem mó­wi­ła wię­cej i wię­cej, z prze­rwa­mi na omi­ja­nie pa­tro­li i prze­ci­ska­nie się z bramy do bramy. Miesz­ka­ła w dużym get­cie, po pół­noc­nej stro­nie Chłod­nej, ale przy­szła tu po le­kar­stwo dla matki. Jego prze­sta­ła wy­py­ty­wać po kilku zdaw­ko­wych od­po­wie­dziach, co przy­jął z ulgą.

– Dokąd idzie­my?

– Po­wie­dzia­łam. Po le­kar­stwo.

– Ale dokąd?

– Do szpi­ta­la, a w za­sa­dzie to do Hel­le­ro­wej. Sprze­da­je, co trze­ba, jeśli ma się czym pła­cić.

Witek po­my­ślał o swoim port­fe­lu z kar­ta­mi ban­ko­ma­to­wy­mi i jakąś współ­cze­sną, wy­mię­tą dychą.

– Masz?

Mi­riam prych­nę­ła cicho, ale nic nie po­wie­dzia­ła.

Szpi­tal Ber­soh­nów i Bau­ma­nów stał przy Sien­nej, za­le­d­wie pół­to­ra ki­lo­me­tra od ka­mie­ni­cy, ale dziew­czy­na pro­wa­dzi­ła go okręż­ną trasą – przez po­dwó­rza i przez dziu­ry w mu­rach, o któ­rych ist­nie­niu wie­dzia­ły tylko miej­sco­we dzie­ci oraz koty. Witek prze­stał li­czyć ulice po pią­tej, którą mi­nę­li, bo szli dłu­żej, niż się spo­dzie­wał. Kilka razy Mi­riam za­trzy­my­wa­ła się bez ostrze­że­nia i co­fa­ła o krok, wcią­ga­jąc go ze sobą w bramę albo za mur. Za każ­dym razem mijał ich pa­trol – jeden, dwa, trzy. Niem­cy roz­ma­wia­li mię­dzy sobą spo­koj­nie, jak urzęd­ni­cy zmie­rza­ją­cy na prze­rwę w pracy.

– Nie patrz na nich – mruk­nę­ła przy trze­cim razie, gdy jego wzrok ma­chi­nal­nie od­pro­wa­dzał SS-ma­nów.

Przed szpi­ta­lem stała ko­lej­ka. Nie­du­ża, ale wy­raź­na, głów­nie kilka ko­biet z dzieć­mi. Mi­riam omi­nę­ła ją spraw­nie i skie­ro­wa­ła się do bocz­nych drzwi, potem wą­skim ko­ry­ta­rzem w stro­nę kan­ce­la­rii. Za­pu­ka­ła dwa razy. Prze­rwa i jesz­cze raz.

– Po­cze­kaj­my. Musi być na ob­cho­dzie.

Usie­dli na ławce pod oknem. Przez brud­ną szybę wpa­da­ło szare świa­tło.

– Dla­cze­go aku­rat tutaj? Nie ma in­nych le­ka­rzy?

– Inni biorą wię­cej albo mówią, że nie mogą pomóc. Ona nigdy nie od­ma­wia.

– Znasz ją?

– Mama ją do­brze zna. A ra­czej do­brze znała w po­przed­nim życiu. W tym sprzed wojny. Po­wta­rza, że to jedna z naj­lep­szych osób w War­sza­wie.

Po kwa­dran­sie usły­sze­li kroki. Lek­kie, ale zde­cy­do­wa­ne. Ko­bie­ta była nie­wy­so­ka, z ciem­ny­mi wło­sa­mi za­cze­sa­ny­mi gład­ko na boki. Szła szyb­ko i jed­no­cze­śnie czy­ta­ła kartę, którą trzy­ma­ła przed sobą.

Mi­riam wsta­ła.

– Pani dok­tor!

Pod­nio­sła wzrok. Przez se­kun­dę jej twarz była twa­rzą zmę­czo­ne­go le­ka­rza, który nie po­trze­bu­je ko­lej­ne­go pro­ble­mu. Potem coś w niej zmię­kło.

– Mi­riam! Jak mama?

– Go­rzej… od trzech dni go­rącz­ku­je.

– A chi­ni­na?

– Skoń­czy­ła się.

– Za­cze­kaj­cie.

Znik­nę­ła za drzwia­mi ga­bi­ne­tu, a kilka chwil póź­niej wró­ci­ła z małą pa­pie­ro­wą pa­czusz­ką.

– Masz tu zapas na sie­dem dni. Daw­ko­wa­nie jak po­przed­nio. Wróć za ty­dzień, ale mam na­dzie­ję, że do tego czasu już bę­dzie le­piej.

Pa­czusz­ka znik­nę­ła gdzieś pod płasz­czem, a w dłoni po­ja­wi­ły się bank­no­ty. Le­kar­ka po­krę­ci­ła głową na ich widok.

– Za­pła­cisz za ty­dzień, jak matce się po­lep­szy.

Mi­riam się za­wa­ha­ła, ale szyb­ko scho­wa­ła pie­nią­dze. Ski­nę­ła tylko głową. Na­uczy­ła się już nie pro­te­sto­wać, bo w jej świe­cie do­broć rzad­ko miała po­stać wiel­kich ge­stów – czę­ściej za to ta­kich drob­nych okru­chów czło­wie­czeń­stwa.

– Pani dok­tor… jesz­cze jedno. Mój ko­le­ga – wska­za­ła ręką na Witka – zgu­bił opa­skę.

Le­kar­ka zmie­rzy­ła chło­pa­ka wzro­kiem. Witek czuł, że po­wi­nien coś po­wie­dzieć, ale nie wie­dział, co. W końcu ko­bie­ta od­wró­ci­ła się na pię­cie i we­szła z po­wro­tem do ga­bi­ne­tu. Przez uchy­lo­ne drzwi widać było frag­ment biur­ka gi­ną­ce­go pod sto­sem kar­to­tek i okno z szybą za­bi­tą do po­ło­wy tek­tu­rą. Po chwi­li wró­ci­ła. W dłoni trzy­ma­ła opa­skę, lekko już zsza­rza­łą.

– Weź – po­wie­dzia­ła, po­da­jąc ją Wit­ko­wi. – Za­bra­łam od pa­cjen­ta, który już jej nie po­trze­bu­je.

– Dzię­ku­ję.

– Uwa­żaj­cie na sie­bie – mruk­nę­ła.  – Oboje.

Wra­ca­li inną trasą. Dziew­czy­na szła przo­dem, on za nią, w od­stę­pie dwóch kro­ków, pró­bu­jąc do­trzy­mać tempa. Skrę­ci­li w Śli­ską i wtedy to usły­szał. Krzy­ki. Krót­kie i prze­ry­wa­ne gwizd­kiem. Mi­riam za­trzy­ma­ła się tak nagle, że o mało na nią nie wpadł. Od­wró­ci­ła lekko głowę, tylko na tyle, aby mógł zo­ba­czyć jej pro­fil.

– Ła­pan­ka – po­wie­dzia­ła cicho, pra­wie bez­gło­śnie.

Ulica przed nimi była już za­mknię­ta. Kor­don prze­ci­nał ją w po­przek. Dwóch żoł­nie­rzy po pra­wej stro­nie, jeden po lewej. Z tyłu ko­lej­nych trzech roz­sta­wio­nych sze­ro­ko, z ka­ra­bi­na­mi na pa­sach. Od­wrót był nie­moż­li­wy, bo za nimi wy­ło­nił się z bramy ko­lej­ny SS-man, roz­glą­da­ją­cy się po ulicy.

– Chwyć mnie za rękę.

– Co?

– No chwyć!

Nie cze­ka­ła, aż to zrobi, tylko sama zła­pa­ła jego dłoń. Jej była zimna w do­ty­ku.

– Idzie­my pro­sto – szep­nę­ła. – Nie roz­glą­daj się, patrz w zie­mię. Rób to, co ja. I co­kol­wiek po­wiem, przy­ta­kuj.

Nie miał czasu od­po­wie­dzieć, bo po­cią­gnę­ła go za sobą.

Jeden z żoł­nie­rzy w kor­do­nie był młody. Miał może dwa­dzie­ścia kilka lat, prysz­cza­tą twarz i roz­glą­dał się wokół ner­wo­wo. Mi­riam szła pro­sto na niego.

– Wohin?

Spoj­rzał na nich z góry i powoli zlustrował od stóp do głów. Za­trzy­mał się na bu­tach chło­pa­ka, potem na jego brud­nych dżin­sach i wresz­cie na kurt­ce z pla­sti­ko­wym su­wa­kiem. Rzu­cił kilka słów, Mi­riam od­po­wie­dzia­ła coś gło­sem wyż­szym niż zwy­kle i tro­chę za szyb­kim. Po­ka­za­ła na Witka ge­stem, który mógł zna­czyć co­kol­wiek. On stał i czuł, jak ob­le­wa go zimny pot. Żoł­nierz po­wie­dział jesz­cze parę zdań, potem zmru­żył oczy i w końcu prze­su­nął się o pół kroku w bok. Prze­szli.

Witek po­czuł to do­pie­ro za ro­giem. Nagłe, gwał­tow­ne drże­nie w ko­la­nach. Chciał się za­trzy­mać, ale Mi­riam nie zwal­nia­ła kroku. Pu­ści­ła jego rękę chwi­lę wcze­śniej bez słowa i szła przo­dem, prze­ci­ska­jąc się obok garst­ki zbi­tych w kupę ludzi.

Skrę­ci­li w wą­skie przej­ście mię­dzy ka­mie­ni­ca­mi. Tutaj było ci­szej, a smród stę­chli­zny i mo­krych desek tro­chę go otrzeź­wił. Dziew­czy­na za­trzy­ma­ła się przy murze i od­wró­ci­ła w jego stro­nę. Po raz pierw­szy od ła­pan­ki spoj­rza­ła mu w oczy.

– Co mu po­wie­dzia­łaś?

– Że je­steś chory i że wy­pu­ści­li cię ze szpi­ta­la, bo tam już nie mogą nic zro­bić.

– Uwie­rzył?

– Nie wiem, ale po­zwo­lił przejść.

– Czemu tak po­wie­dzia­łaś?

– Bo jeśli ła­pa­li na ro­bo­ty, to chory byś im się nie przy­dał.

Chcia­ła już odejść, ale za­py­tał jesz­cze:

– Co by się stało, gdyby nas nie prze­pu­ścił?

– Nic do­bre­go – od­po­wie­dzia­ła i ru­szy­ła dalej w stro­nę kład­ki nad Chłod­ną.

Scho­dy na mo­stek były wą­skie. Witek szedł za Mi­riam i przez chwi­lę wi­dział tylko jej plecy i nie­bo­skłon nad po­rę­czą. Drew­nia­ne deski ugi­na­ły się lekko pod sto­pa­mi, a ba­rier­ka była wy­tar­ta w tych miej­scach, gdzie lu­dzie chwy­ta­li ją naj­czę­ściej. Na górze ro­zej­rzał się do­oko­ła. Po pra­wej stro­nie roz­cią­ga­ło się duże getto – prze­lud­nio­ne i gło­śne nawet teraz. Po lewej, w dole, miej­sce, z któ­re­go wró­ci­li. Niebo nad da­cha­mi miało kolor przy­ga­szo­nej czer­wie­ni, jakby mia­sto gdzieś da­le­ko już się pa­li­ło.

 

Anna Słoncz, “Tam, gdzie za­czy­na się pie­kło”

 

Mi­riam za­trzy­ma­ła się bez ostrze­że­nia, na samym środ­ku kład­ki. Wie­dział, że nie po­win­na. Ona też wie­dzia­ła, bo straż­nik przy wej­ściu po­wie­dział wy­raź­nie: „prze­cho­dzić szyb­ko, nie sta­wać”. A jed­nak za­trzy­ma­ła się w po­ło­wie i pa­trzy­ła przez szcze­li­nę w de­skach na inny świat. Witek stał obok niej i przez chwi­lę też oglą­dał z góry tamtą drugą War­sza­wę – znie­wo­lo­ną, a jed­no­cze­śnie ja­wią­cą się jako coś nor­mal­ne­go. Lu­dzie cho­dzi­li po chod­ni­kach, skle­py były otwar­te, a w oknie na pierw­szym pię­trze ktoś ścią­gał ze sznu­rów pra­nie – białe prze­ście­ra­dło za­ło­po­ta­ło na je­sien­nym wie­trze.

Tamta War­sza­wa była dla Mi­riam czymś, czym raj jest dla czło­wie­ka wie­rzą­ce­go. Można było kochać się i nienawidzić. Można było usiąść na ławce w parku. Można było być głod­nym, zmę­czo­nym i prze­stra­szo­nym, ale ano­ni­mo­wo. Bez tego do­dat­ko­we­go cię­ża­ru, który przy­kle­jał się do czło­wie­ka razem z białą opa­ską na ra­mie­niu. Mi­riam pa­trzy­ła w dal bez słowa i Witek po­czuł coś, czego się nie spo­dzie­wał. Wstyd. Obez­wład­nia­ją­cy wstyd.

Przez całe życie mylił dys­kom­fort z cier­pie­niem. Zwol­nie­nie z pracy, kosz od dziew­czy­ny, ro­dzi­na, która go nie ro­zu­mia­ła – całe to sta­ran­nie ska­ta­lo­go­wa­ne nie­szczę­ście, które nosił ze sobą jak wór ka­mie­ni było tylko nie­po­ko­jem czło­wie­ka, któ­re­mu dużo dano i mało za­brano. Tu, na wy­so­ko­ści kilku me­trów, ten wór po pro­stu znik­nął.

Spoj­rzał na ramię, na któ­rym tkwił biały ka­wa­łek ma­te­ria­łu. Ze­rwał go i pod­sta­wił dziew­czy­nie pod nos.

– Mo­gła­byś spró­bo­wać – po­wie­dział. – Bez opa­ski wy­glą­dasz jak…

– Jak kto? – za­py­ta­ła.

Urwał. Nie wie­dział, co na to od­po­wie­dzieć. Po chwi­li Mi­riam ru­szy­ła, ale Witek zła­pał ją za rękę. Tro­chę za mocno.

– Po­win­naś spró­bo­wać. Nie! Mu­sisz spró­bo­wać. To miej­sce… to miej­sce…

– To miej­sce mnie stąd nie puści. Zresz­tą, nie mogę jej zo­sta­wić.

– Kogo?

– Mamy. Ma tylko mnie.

Nie po­wie­dział nic.

– Chodź­my – ode­zwa­ła się Mi­riam. – Nie można tu stać.

Po­szedł za nią. Drew­nia­ne stop­nie skoń­czy­ły się pod no­ga­mi i wró­cił bruk. Mi­riam skrę­ci­ła już w tłum i przez chwi­lę wi­dział jesz­cze jej płaszcz. Chciał ją do­go­nić, ale wtedy po swo­jej lewej usły­szał:

– Halt. Hände hoch!

Straż­nik był star­szy niż ten przy kor­do­nie. Miał kwa­dra­to­wą szczę­kę i wą­skie oczy osa­dzo­ne za bli­sko dłu­gie­go nosa. Stał dwa kroki od niego i pa­trzył wrogo. Witek ro­zej­rzał się na boki. Parę me­trów dalej zo­ba­czył Mi­riam, a jej twarz wy­ra­ża­ła emo­cje, które sam od­czu­wał – nie­pew­ność i strach. Chło­pak uniósł ręce, a serce obi­ja­ło mu się o żebra jak dzwon.

– Was ist das? – wark­nął.

Lufa ka­ra­bi­nu spo­czę­ła na brzu­chu Witka, a szorst­ka dłoń chwy­ci­ła za ma­te­riał spor­to­wej kurt­ki. Po­tarł go z nie­do­wie­rza­niem.

– Spion? – oczy żoł­nie­rza zwę­zi­ły się w nie­bez­piecz­ne szcze­li­ny.

Witek po­czuł, jak po krę­go­słu­pie spły­wa mu struż­ka zim­ne­go potu. Spoj­rzał w stro­nę Mi­riam. Stała kilka me­trów dalej, blada jak ścia­na, z dłoń­mi za­ci­śnię­ty­mi na rąbku płasz­cza.

– Nie ro­zu­miem… – wy­krztu­sił Witek. – To tylko ubra­nie, ja…

Nie­miec pu­ścił ma­te­riał i ude­rzył chło­pa­ka lufą w ramię.

– Halt die Klap­pe! – wrza­snął, wy­raź­nie wy­trą­co­ny z rów­no­wa­gi czymś, czego nie po­tra­fił wy­tłu­ma­czyć.

Od­bez­pie­czył ka­ra­bin. Suchy, me­ta­licz­ny trzask odbił się echem od murów ka­mie­nic jak wy­strzał.

Witek za­mknął oczy. Cze­kał na ból i na nie­uchron­ny ko­niec. Za­miast tego po­czuł klep­nię­cie na po­licz­ku. Potem jesz­cze jedno.

 

 

***

 

– Hej. Hej, sły­szysz mnie?

Głos był inny. Tro­skli­wy i na­le­żą­cy do Po­la­ka.

– Od­dy­cha. Od­dy­cha, dobra. Pod­no­si­my po­wo­li.

Witek za­mru­gał ocza­mi, nad sobą zo­ba­czył dwie głowy ob­le­czo­ne w hełmy.

– Pod­no­si­my po­wo­li – po­wtó­rzył stra­żak i zanim Witek zdą­żył za­pro­te­sto­wać, silne ręce chwy­ci­ły go pod ra­mio­na.

– Po­cze­kaj­cie.

Usiadł tro­chę zbyt gwał­tow­nie. Świat za­ko­ły­sał się na boki i przez chwi­lę mu­siał sku­pić się wy­łącz­nie na tym, aby nie zwy­mio­to­wać. Stra­żak przy jego lewym ra­mie­niu mruk­nął coś nie­za­do­wo­lo­nym tonem.

– Ko­le­go, na­praw­dę mu­sisz wyjść na świe­że po­wie­trze. Na­wdy­cha­łeś się dymu i stra­ci­łeś na chwi­lę przy­tom­ność.

Ale Witek go nie słu­chał. Ro­zej­rzał się po małej sy­pial­ni. Jego wzrok przy­ku­ła stara eta­żer­ka, a na niej, po­mię­dzy fi­gur­ką z por­ce­la­ny a do­nicz­ką, stało opra­wio­ne w ciem­ną ramkę zdję­cie. Fo­to­gra­fia w środ­ku była czar­no-bia­ła, lekko wy­bla­kła przy kra­wę­dziach, i po­ka­zy­wa­ła dwie ko­bie­ty. Star­sza i młod­sza, sto­ją­ce ramię w ramię. Star­sza pa­trzy­ła w obiek­tyw po­waż­nie, z tą cha­rak­te­ry­stycz­ną re­zer­wą, z jaką lu­dzie tam­tych cza­sów pod­cho­dzi­li do fo­to­gra­fo­wa­nia. Młod­sza miała twarz lekko od­wró­co­ną w bok, jakby coś ją w ostat­niej chwi­li roz­ko­ja­rzy­ło, ale dało się do­strzec ciem­ne, mądre oczy.

Witek sie­dział przez chwi­lę i nie od­dy­chał.

Znał te oczy. Wi­dział je kilka chwil temu. Albo osiem­dzie­siąt lat temu.

– Ko­le­go…

Wy­cią­gnął rękę i za­brał zdję­cie.

– Hej, co ro­bisz? Pro­szę to zo­sta­wić!

– Po to tutaj przy­sze­dłem – po­wie­dział cicho.

Stra­żak za­wa­hał się, potem mach­nął ręką i wziął go pod ramię.

– Dobra. Idzie­my.

Wy­szli. Na klat­ce scho­do­wej dym prze­rze­dzał się z każ­dym stop­niem, a na par­te­rze zo­stał już tylko za­pach spa­le­ni­zny i wil­go­ci. Przed bu­dyn­kiem tłum ga­piów od­su­nię­to na chod­nik, aby zro­bić miej­sce wozom stra­żac­kim i ka­ret­ce, które za­le­wa­ły wszyst­ko wokół mi­ga­ją­cym świa­tłem.

Sta­rusz­ka sie­dzia­ła w drzwiach am­bu­lan­su z folią ter­micz­ną na ra­mio­nach. Jeden z ra­tow­ni­ków stał przy niej i mówił coś spo­koj­nym gło­sem. Witek pod­szedł do nich.

Ko­bie­ta unio­sła wzrok. Przez chwi­lę pa­trzy­ła na ramkę w jego rę­kach i coś w jej twa­rzy po­wo­li zmię­kło.

– Mi­riam. To chyba twoje. – Podał jej fo­to­gra­fię.

Sta­rusz­ka wzię­ła ją i przy­ci­snę­ła kur­czo­wo do sie­bie.

– Nie mo­głam jej zo­sta­wić.

– Wiem.

Usiadł obok, wło­żył ręce do kie­sze­ni i pod pal­ca­mi jed­nej z dłoni wy­czuł jakiś ma­te­riał. Bez spraw­dza­nia wie­dział, że to opa­ska z gwiaz­dą Da­wi­da.